Zaburzenia zachowania

Zaburzenia zachowania to co innego, niż problemy wychowawcze. Dzieci i młodzież, u których są one diagnozowane, mają problemy z dostosowaniem się do norm społecznych, a tym samym w relacjach rówieśniczych, rodzinnych i szkole.

Sprawdź, jakie są rodzaje zaburzeń zachowania i w jaki sposób wygląda pomoc psychologiczna w ich przypadku.

ADHD

Czytaj więcej

Histeria

Czytaj więcej

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze

Czytaj więcej

Jak rozpoznać zaburzenia zachowania?

Zaburzenia zachowania mogą się pojawić w każdym wieku. Są następstwem trudności psychicznych u dziecka, które objawiają się postępowaniem uznawanym jako zakłócające i zachowaniami antyspołecznymi. Zaburzenia zachowania dają na ogół objawy w postaci zachowań niezgodnych z normami, nadpobudliwych psychoruchowo oraz buntowniczych. Na co rodzice powinni zwrócić szczególną uwagę?

Zgodnie z charakterystyką zaburzeń zachowania opartą na Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych można o nich mówić wtedy, kiedy dziecko:

• ma stały wzorzec postępowania;
• zachowania nieakceptowalne pojawiają się w okresie nie krótszym niż pół roku;
• zachowania dziecka łamią przyjęte normy.

Zaburzenia zachowania u dzieci i młodzieży: klasyfikacja

Objawy zaburzeń zachowania są podzielone pod względem wieku dziecka. U dzieci do 10. roku życia wyróżnia się takie zachowania, jak:

• wybuchy złości i agresji;
• brak panowania nad sobą;
• złośliwość;
• niszczenie przedmiotów;
• nadwrażliwość na krytykę;
• brak poszanowania dorosłych;
• nieuzasadniony upór;
• używanie wulgaryzmów;
• częste konflikty;
• nieprzyznawanie się do winy.

U starszych dzieci w okresie adolescencji, do wymienionych wyżej zachowań należy dołączyć wagary, wdawanie się w bójki, wandalizm, kłamstwa oraz okrucieństwo wobec zwierząt i ludzi.

Zaburzenia zachowania – klasyfikacja ICD

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych wyróżnia się:

• F91.0 – Zaburzenie zachowania ograniczone do środowiska rodzinnego (zachowania buntownicze ograniczają się do interakcji z rodzicami i rodzeństwem oraz najbliższymi ludźmi).
• F91.1 – Zaburzenie zachowania z nieprawidłowym procesem socjalizacji (występują zachowania agresywne i aspołeczne oraz konflikty w grupie rówieśniczej).
• F91.2 – Zaburzenie zachowania z prawidłowym procesem socjalizacji (zachowania aspołeczne występują przy jednoczesnym dobrym zintegrowaniu z grupą rówieśniczą).
• F91.3 – Zaburzenie opozycyjno-buntownicze (występuje zazwyczaj u młodszych dzieci i objawia się nieposłusznym o agresywnym zachowaniem).
• F91.8 – Inne zaburzenia zachowania.
• F91.9 – Zaburzenie zachowania, nieokreślone.

Dziecięce:

• zaburzenie behawioralne BNO (bliżej nieokreślone),
• zaburzenie zachowania BNO.

Przyczyny zaburzeń zachowania u dzieci w wieku przedszkolnym

U dzieci w wieku przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym najczęściej występują zachowania opozycyjno-buntownicze. Bardzo często na ich rozwój mają wpływ strategie wychowawcze przyjmowane przez rodziców. Zaliczamy do nich brak empatii wobec dziecka, problemy z okazywaniem bliskości, brak wsparcia rodziców, ich zaangażowania w życie dziecka, ale i nadmierna opiekuńczość i wyręczanie dziecka we wszystkim. Zaburzenia opozycyjno-buntownicze obserwuje się także u dzieci z ADHD i zespołem Aspergera.

Do objawów zaburzeń opozycyjno-buntowniczych zaliczamy utratę panowania nad sobą, częste kłótnie, celowe dokuczanie, złośliwość i mściwość, brak akceptacji zasad, obwinianie innych za złe zachowanie – przy czym, aby mówić o problemie dziecko musi spełniać cztery z tych kryteriów.

Zaburzenia zachowania u nastolatków: rodzaje

Zaburzenia zachowania w okresie adolescencji mają bardziej nasilone objawy. Mogą pojawić się zachowania niosące za sobą konsekwencje prawne, takie jak bójki, kradzieże, wandalizm, ucieczki z domu. Tego typu zachowania mogą rozwinąć się z zaburzeń opozycyjno-buntowniczych lub ujawnić się dopiero w wieku dojrzewania. U nastolatków dużą rolę w pojawieniu się zaburzeń zachowania odgrywa grupa rówieśnicza, a także podejście rodziców. Młodzi ludzie wchodzą w dorosły świat, często okazuje się, że ich marzenia lub plany zostały zmienione w starciu z rzeczywistością, a zmiany hormonalne zachodzące w organizmie oraz okres dojrzewania płciowego (zmiany w ciele) nie są pomocne. Nastolatkowie często mają problemy z akceptacją siebie, z odnalezieniem się w szkole, a bez pomocy osoby dorosłej zaburzenia będą się tylko pogłębiać.

Hiperkinetyczne zaburzenia zachowania

Innym rodzajem często diagnozowanych zaburzeń są objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD lub zaburzenia hiperkinetyczne). Zaliczamy do nich zaburzenia koncentracji, niedbałość o szczegóły, impulsywność oraz pobudzenie ruchowe – dziecko musi pozostawać w ruchu, nawet bezcelowym. Dzieci z problemem nadpobudliwości mają problemy z zabawą, z kontynuowaniem rozpoczętych zadań, łatwo się rozpraszają, zaczepiają innych w trakcie zabawy. Zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi to inaczej ADHD. Dziecko z ADHD może cierpieć na zaburzenia zachowania, jednak za rozwój schorzenia są odpowiedzialne nieprawidłowości w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego. Diagnozowany bywa także sam deficyt uwagi bez nadpobudliwości ruchowej i impulsywności: jest to ADD, klasyfikowany jako zaburzenie neurologiczne.

Objawy zaburzeń hiperkinetycznych są szczególnie nasilone między 7. a 9. rokiem życia, kiedy dziecko musi zaadaptować się do rzeczywistości szkolnej. Wtedy też najczęściej jest ono diagnozowane.

Objawy zaburzeń zachowania i emocji u dorosłych

Również dorośli mogą cierpieć na zaburzenia zachowania. Szacuje się, że około 10 proc. dorosłych cierpi na zespół nadpobudliwości ruchowej – jeszcze z okresu dzieciństwa. Jednak na ogół dorośli cierpią na zaburzenia zachowania związane z zaburzeniem kontroli impulsów i popędów. Osoba z problemem jest impulsywna i nie potrafi kontrolować swojego zachowania. Do tego typu zaburzeń możemy zaliczyć m.in.:

• piromanię (fascynacja ogniem, podpaleniami, odczuwanie przyjemności z bycia świadkiem pożaru);
• kleptomanię (niepohamowana chęć kradzieży);
• trichotillomanię (impulsywne wyrywanie włosów);
• patologiczny hazard;
• zaburzenia eksplozywne (częste, patologiczne napady gniewu).

Dorośli z zaburzeniami zachowania powinni udać się do psychiatry i na psychoterapię.

Metody pracy z dzieckiem z zaburzeniami zachowania

W pierwszej kolejności należy udać się z dzieckiem do psychiatry dziecięcego. Lekarz dokonuje analizy sytuacji, aby ustalić, co wpływa na występowanie problemów w zachowaniu. Specjalista ma także wiedzę na temat zaburzeń biologicznych i innych zaburzeń psychicznych, które mogą prowadzić do zaburzeń zachowania. W przypadku zdiagnozowania problemów ze zdrowiem w pierwszej kolejności zalecane jest podjęcie leczenia choroby podstawowej.

Psychiatra może ocenić także, jaki wpływ na Pacjenta mają czynniki środowiskowe, grupa rówieśnicza i rodzina. W razie konieczności zleca badania mające ustalić, czy dziecko/nastolatek nie zażywa substancji psychoaktywnych.

Należy pamiętać, że psychiatra różnicuje zaburzenia zachowania z innymi problemami, np. depresją, która może prowadzić do pojawienia się problematycznych zachowań. Rokowanie jest zawsze lepsze w przypadku wczesnego zdiagnozowania objawów i choroby.

Do metod pracy z dzieckiem z zaburzeniami zachowania należy w pierwszej kolejności psychoterapia. Tylko w uzasadnionych przypadkach psychiatra decyduje o wdrożeniu farmakoterapii. Warto tu zaznaczyć, że psychoterapeuta i psycholog nie mają uprawnień do wypisywania recept na leki, o ich włączeniu decyduje tylko lekarz.

Terapia zaburzeń: nurty

Metody terapii dziecka z zaburzeniami zachowania stosowane w gabinetach terapeutycznych to przede wszystkim:

• Terapia poznawczo-behawioralna: w tym przypadku będzie polegać na treningu samokontroli, pomocy w wykształceniu umiejętności społecznych oraz nauce radzenia sobie z negatywnymi emocjami.
• Terapia systemowa — skierowana jest do rodzin, rodzice muszą nauczyć się prawidłowych metod wychowawczych i sposobów reakcji na złe zachowanie dziecka. Terapia systemowa pomaga wypracować prawidłową komunikację między członkami rodzimy.
• Terapia PCIT (rodzic-dziecko), stosowana głównie przy występowaniu zaburzeń opozycyjno-buntowniczych. Pomaga ona zbudować relację z dzieckiem, w której czuje się ono bezpiecznie, a w rodzinie panują jasne zasady.

Terapia dziecka z zaburzeniami zachowania dotyczy także rodziców, którzy muszą nauczyć się prawidłowych reakcji oraz stawiania jasnych granic. Na efekty terapii trzeba poczekać, nie przynosi ona efektów już po pierwszej wizycie. Często w ramach kolejnych sesji cała rodzina wykonuje różne zadania, które mają zbliżyć jej członków do siebie i nauczyć zasad poprawnej komunikacji.

Z udaniem się do psychiatry lub psychologa nie wolno zwlekać, bowiem zbagatelizowane zaburzenia zachowania u dziecka mogą się pogłębiać, prowadząc do poważnych konsekwencji zdrowotnych i rozwoju kolejnych zaburzeń.

Źródła:

• S. Rachman, Zaburzenia lękowe – modele kliniczne i techniki terapeutyczne, Gdańsk, 2005 r.;
• J. Rybakowski, Współczesne poglądy na patogenezę i leczenie zaburzeń lękowych. Przewodnik Lekarza, 2001 r.;
• Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10, 2009 r.

Data dodania: 10 lipca, 2025 | Ostatnia aktualizacja: 14 listopada, 2025