Zaburzenia odżywiania

Zaburzenia odżywiania to problem, którego doświadczają osoby różnej płci i w różnym wieku. Choć istnieją pewne okoliczności, które statystycznie zwiększają prawdopodobieństwo ich wystąpienia, mogą dotknąć każdego.

Sprawdź, jakie rodzaje zaburzeń odżywiania są najpowszechniejsze, czym się objawiają i w jaki sposób leczymy je w Mind Health. 

kobieta uśmiechająca się do pacjenta i opowiadająca mu, co leczymy w Mind Health

Spis treści

Co to są zaburzenia odżywiania?

Zaburzenia żywienia i odżywiania definiuje się jako grupę zaburzeń psychicznych charakteryzujących się nieprawidłowymi zachowaniami żywieniowymi, wzorcami sposobu odżywiania się i nieprawidłowości w zachowaniach związanych z jedzeniem.

Dysfunkcje w tym obszarze trwają przez dłuższy czas, nie są warunkowane stanem zdrowia (np. specjalną dietą w przypadku choroby), wyznawaną religią i kulturą. Zaburzenia odżywiania jako przejaw zaburzeń behawioralnych przyczyniają się do znacznych upośledzeń zdrowia i funkcjonowania społecznego.

Do najczęściej wymienianych zaburzeń odżywiania zalicza się anoreksjębulimię, jednak to tylko początek z listy zaburzeń związanych z żywieniem i odżywianiem się.

Cechami wspólnymi zaburzeń odżywiania są:

  • nieprawidłowe zachowania żywieniowe;
  • zaabsorbowanie jedzeniem;
  • w większości przypadków towarzyszące, znaczne problemy z masą ciała, kształtem ciała lub wymiarami poszczególnych partii ciała.

Wymagania diagnostyczne zaburzeń odżywiania nie obejmują zachowań behawioralnych związanych ze spożywaniem niejadalnych substancji i przedmiotów.

Zaburzenia odżywiania: rodzaje

Niezdrowe zachowania żywieniowe mogą przejawiać się w różny sposób i z różnym natężeniem objawów. Pacjenci ze zdiagnozowaną chorobą mogą jeść zbyt mało lub zbyt dużo stosunku do swojego dziennego zapotrzebowania energetycznego. Charakterystyczne jest również znaczne koncentrowanie się chorych na kształtach i proporcjach ciała oraz masie ciała.

Zaburzenia odżywiania według ICD-11

W najnowszej, Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11, kategoria zaburzeń związanych z żywieniem i odżywianiem klasyfikowana jest do grupy zaburzeń psychicznych, behawioralnych lub neurorozwojowych (kod 06, kody 6B80-6B85).

Wyróżnia się:

  1. Jadłowstręt psychiczny (Anorexia Nervosa, AN);
  2. Żarłoczność psychiczna, bulimia (Bulimia Nervosa, BN);
  3. Zaburzenie odżywiania z epizodami niekontrolowanego objadania się (zespół gwałtownego objadania się, zespół z napadami objadania się, Binge Eating Disorder, zespół BED);
  4. Zaburzenia odżywiania polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów (Avoidant-Restrictive Food Intake Disorder, AFRID);
  5. Łaknienie spaczone (Cycero, Pica);
  6. Zaburzenia przeżuwania (zespół ruminacji, Rumination-Regurgitation Disorder, RD);
  7. Inne specyficzne zaburzenia jedzenia i odżywiania (Other Specified Feeding or Eating Disorders, OSFED);
  8.  Zespół jedzenia nocnego (ang. Night Eating Syndrome, NES) oraz zaburzenie oczyszczania (choroba oczyszczania, zespół oczyszczania, ang. Purging Disorder).
Zaburzenia odżywiania: baner umów wizytę

Zaburzenia odżywiania według ICD-10

W poprzedniej wersji klasyfikacji chorób ICD-10 zaburzenia odżywiania były omawiane w grupie zaburzeń psychicznych i zachowania w kategorii „Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi”. W ten sposób lista zaburzeń odżywiania (kod F5), obejmowała:

  •  jadłowstręt psychiczny;
  • jadłowstręt psychiczny atypowy;
  • żarłoczność psychiczna: obżarstwo BNO, hyperorexia nervosa, żarłoczność psychiczna atypowa;
  • przejadanie się związane z innymi czynnikami psychologicznymi:przejadanie psychogenne;
  • wymioty związane z innymi czynnikami psychologicznymi;
  • inne zaburzenia odżywiania: pica u dorosłych, psychogenna utrata łaknienia;
  • zaburzenia odżywiania nieokreślone.

W tej ogólnej grupie zespołów behawioralnych związanych z zaburzeniami odżywiania nie wyróżniono polifagii (hiperfagia – czyli nieposkromione uczucie głodu, które może być objawem innej choroby np. cukrzycy) oraz zaburzenia odżywiania u niemowląt i dzieci.

Nietypowe zaburzenia odżywiania

Obok „typowych” zaburzeń w sposobie odżywiania się, istnieje lista zaburzeń tzw. „nietypowych”:

  • ortoreksja – obsesyjne spożywanie jedynie „zdrowej” żywności, unikanie produktów przetworzonych;
  • permareksja – zwana uzależnieniem od bycia na ciągłej diecie (skrupulatne liczenie i ważenie wszystkiego, co związane z jadłospisem);
  • pregoreksja – zwana anoreksją ciążową, dotyczącą zaburzeń odżywiania u kobiet będących w ciąży;
  • bigoreksja – klasyfikowana do jednej z odmian dysmorfofobii. Dotyczy głównie mężczyzn i charakteryzuje się obsesyjną dbałością o swój wygląd (zwłaszcza umięśnionego ciała) oraz związane z utrzymaniem prawidłowej sylwetki sposób odżywiania się. 

Zaburzenia odżywiania: epidemiologia

Słownik pojęć żywieniowych określa zachowania żywieniowe jako działania i sposoby postępowania, które bezpośrednio wiążą się z zaspokajaniem potrzeb żywieniowych. Żywienie spełnia cztery podstawowe funkcje:

  1. Fizjologiczną, dzięki której wraz z pokarmem dostarczane zostaje organizmowi niezbędne do życia „paliwo”;
  2. Społeczną, wyrażającą się przynależnością do danej grupy społecznej, sposobem na wyrażanie emocji;
  3. Kulturową, obejmującą zasady kulturowe, normy religijne, estetykę potraw i nawyki żywieniowe;
  4. Hedoniczną, rozumianą jako emocjonujące poszukiwanie smaków i czerpanie przyjemności z jedzenia.

Zaburzenia odżywiania sprawiają, że chory nie czuje się dobrze we własnym ciele. Ograniczenia związane z chorobą sprawiają, że u Pacjentów zatraca się podstawowa rola pożywienia jako niezbędnego elementu zachowania zdrowia, a nawet życia. 

Pomimo znacznej koncentracji życia wokół sposobu żywienia i samego jedzenia, Pacjent wpada w błędne koło choroby i podobnie jak w przypadku uzależnienia, postępujące zaburzenie przyczynia się do znacznego uszczerbku na zdrowiu. 

Zaburzenia odżywiania dotyczą różnych grup wiekowych i występują powszechnie na całym świecie. Obserwuje się jednak, że u osób poniżej 18 roku, kulturowe zaabsorbowanie masą i określonym kształtem ciała, wyzwala u osób chorujących na zaburzenia odżywiania znaczne obawy związane z sylwetką a tym samym potrzebą redukowania (zmiany) masy ciała. 

Osoby młode – dzieci, młodzież i tzw. młodzi dorośli, są szczególnie narażeni na konsekwencje zgubnego zaburzenia związanego z podstawową potrzebą fizjologiczną, jakim jest potrzeba jedzenia. 

Znaczna część przypadków zaburzeń odżywiania dotyczy nastoletnich dziewcząt. Jednak badania pokazują, że anoreksja, ortoreksja czy zespół kompulsywnego objadania się, może wystąpić u osób w różnym wieku – zarówno u kobiet jak i u mężczyzn:

  • zaburzenia odżywiania występują u ok.  5–10% chłopców w okresie dojrzewania,
  • wśród dziewcząt poniżej 18 r.ż. w Polsce problem anoreksji dotyczy aż 3,7%;
  • w populacji osób dorosłych częstość występowania jadłowstrętu to 0,5–1% u kobiet i 0,05–0,1% u mężczyzn;
  • częstość zachorowań na żarłoczność psychiczną ocenia się na 1,3% w populacji osób dorosłych w Polsce i 2% wśród młodzieży;
  • na świecie występowanie bulimii wśród kobiet wynosi 1–4%.

Globalne rozpowszechnianie ideałów ciała za pośrednictwem mass mediów wpływa na wzrost niezadowolenia z własnego wyglądu, masy i kształtu ciała.  Zaburzenia odżywiania, takie jak jadłowstręt psychiczny i bulimia, często pojawiają się właśnie w okresie dojrzewania. Anoreksja może prowadzić do przedwczesnej śmierci, często w wyniku powikłań medycznych lub samobójstwa. 

Z drugiej strony, globalna epidemia otyłości przyczyniła się również do obaw społecznych związanych z odżywianiem i masą ciała. Nadmiarowe kilogramy, rosnąca nadwaga, a w konsekwencji otyłość rokrocznie przyczynia się do przedwczesnych zgonów w wyniku niedokrwiennej choroby serca, cukrzycy czy nowotworu.

Objawy zaburzeń odżywiania

Jakie są objawy zaburzeń odżywiania?

Przebieg choroby związanej z nieprawidłowym sposobem odżywiania się jest zależny od zdiagnozowanego schorzenia. Inne objawy będą występować w przypadku rozwijającej się anoreksji, a inne u osób chorujących na żarłoczność. Ogólnie, objawy zaburzeń odżywiania obejmują m.in.:

  • spędzanie znacznej ilości czasu na zamartwianiu się o swoją masę ciała, sylwetkę i rozmiary poszczególnych partii ciała;
  • unikanie spotkań towarzyskich, zwłaszcza gdy takie spotkanie jest obarczone ryzykiem spożywania czegoś w domu czy na mieście;
  • ograniczenie ilości pożywienia;
  • prowokowanie wymiotów lub przyjmowanie środków przeczyszczających po jedzeniu;
  • surowe nawyki lub rutyny związane z jedzeniem;
  • nagłe zmiany nastroju, obniżone samopoczucie, postawa wycofania, odczuwanie niepokoju, objawy depresji;
  • wzmożona aktywność fizyczna
  • stosowanie substancji przeczyszczających, moczopędnych, tłumiących łaknienie, prowokowanie wymiotów.

Do objawów fizycznych zaburzeń odżywiania zalicza się m.in.:

  • uczucie zimna, zmęczenie, zawroty głowy, bóle – mrowienie lub drętwienie rąk i nóg (obniżone ciśnienie krwi);
  • uczucie przyspieszonego bicia serca, omdlenia;
  • problemy z trawieniem, wzdęcia, zaparcia lub biegunka;
  • masa ciała jest nieadekwatnie wysoka lub niska w porównaniu do osób w podobnym wieku i wzroście;
  • brak miesiączki (w przypadku kobiet);
  • opóźnienie lub całkowite zahamowanie wzrostu i rozwoju cech płciowych;
  • u mężczyzn spadek potencji.

kryteriach diagnostycznych zaburzeń odżywiania zwraca się uwagę na sposób myślenia i postrzegania charakterystyczny dla osób z tym problemem:

  • zaburzone wyobrażenie własnego ciała (nadwrażliwość, natrętne myśli, nadwartościowanie);
  • lęk przed otyłością pomimo widocznej niedowagi;
  • zaprzeczanie w ocenie masy ciała pomimo pojawiających się ogólnie trudności organizmu w codziennym funkcjonowaniu.

Do wystąpienia problemów z odżywianiem może przyczynić się wiele czynników. Wśród nich wyróżnia się te, które zwiększają prawdopodobieństwo zachorowalności. Są nimi m.in.:

  • cechy osobowościowe: niepewność siebie, chwiejna samoocena, skłonność do tłumaczenia emocji, niska odporność na stres, perfekcjonizm, niedostosowanie społeczne, silna potrzeba osiągnięć, niskie poczucie własnej wartości;
  • brak akceptacji własnego wyglądu i ciała;
  • brak akceptacji ze strony rówieśników;
  • przykre doświadczenia i wydarzenia z przeszłości (związane z naruszaniem poczucia własnej wartości, nadmierny stres, przemoc fizyczna i psychiczna, wykorzystywanie seksualne);
  • zaburzone relacje rodzinne, nieadekwatne wymagania ze strony najbliższych, nadopiekuńczość i sztywność w relacjach rodzinnych;
  • oczekiwania społeczno-kulturowe (w tym uwagi innych dotyczące sylwetki i wyglądu, „moda” na odchudzanie, pragnienie przynależności do grupy);
  • wykonywanie zawodu wymagającego utrzymywanie nienagannej sylwetki.

Zaburzenia odżywiania a depresja

Trwający stale nastrój smutku i przygnębienia, izolowanie się od otoczenia, zerwanie kontaktów ze znajomymi czy rodziną a ponadto brak zainteresowania tym, co sprawiało dotychczas przyjemność, ciągłe niezadowolenie, rosnąca frustracja, płaczliwość – te objawy mogą wskazywać na depresję towarzyszącą zaburzeniom odżywiania

Niepohamowany apetyt nierzadko jest wyrazem niezadowolenia z siebie i własnego wyglądu, a tym samym sposobem na radzenie sobie z trudnymi emocjami, przygnębieniem, a nawet depresją. Jedzenie i emocje mają wiele wspólnego, dlatego trudnym może się wydawać ustalenie, czy depresja jest przyczyną, czy skutkiem problemów z odżywianiem. 

Depresja związana jest również z innymi zaburzeniami odżywiania:

  • Zespołem Napadowego Objadania Się, BED;
  • Syndromem Nocnego Jedzenia, NES;
  • Odmianą Somnabulizmu SRED (Sleep-Related Eating Disorder, jedna z odmian NES).

Niepokojące objawy zaburzeń odżywiania u dziecka

Instytut Żywności i Żywienia podaje kilka przykładów niebezpiecznych zachowań dziecka, u którego istnieje ryzyko pojawienia się zaburzeń odżywiania. Lista alarmujących sygnałów dla rodziców i opiekunów dzieci narażonych na zaburzenia odżywiania zawiera kilka przykładów zachowań, w tym:

  • dziecko, które do tej pory było aktywne i towarzyskie coraz częściej zamyka się na relacje z rówieśnikami;
  • dziecko odmawia jedzenia wspólnych posiłków, twierdząc, że już jadło lub zje później;
  • dziecko, które było na diecie, podejmuje kolejne restrykcje pomimo widocznych efektów diety;
  • dziecko przynależy do grupy społecznej propagującej określony wzorzec sylwetki lub promują restrykcyjne, irracjonalne diety  lub zachowania żywieniowe;
  • dziecko zaczęło zażywać leki o charakterze przeczyszczającym, diuretycznym;
  • dziecko podjęło wzmożoną aktywność fizyczną, uczestniczy w wyczerpujących ćwiczeniach i treningach;
  • dziecko impulsywnie zaczęło spożywać ogromne ilości jedzenia bez wyraźnego powodu;
  • dziecko często chodzi do toalety i spędza tam dużo czasu, zwłaszcza po obfitym posiłku;
  • dziecko odmawia czynnego uczestniczenia w zajęciach sportowych w szkole;
  • dziecko zaczęło chodzić w ubraniach zakrywających sylwetkę.

Zaburzenia odżywiania: terapia

Zaburzenia psychologiczne (takie jak niska samoocena i niezadowolenie z własnego ciała) mogą przełożyć się na powstanie patologii w zachowaniach żywieniowych.

W przypadku anoreksji czy kompulsywnego objadania się emocje odgrywają znaczną rolę, a brak prawidłowego wglądu w siebie i swoje uczucia jest często główną barierą w osiągnięciu prawidłowego i satysfakcjonującego samopoczucia. 

Trudność w identyfikacji stanów emocjonalnych, a przy tym zaburzone odczuwanie głodu i sytości mogą być przyczyną zmniejszonej świadomości interoreceptywnej, czyli umiejętności rozpoznawania emocji – mylnie odbierane bodźce emocjonalne są wówczas odbierane są jako napięcie fizjologiczne.  W przypadku osób chorujących na zaburzenia odżywiania istotne jest podjęcie leczenia psychologicznego (lub psychiatrycznego).

Terapia zaburzeń odżywiania

Psychoterapia prowadzona przez wyspecjalizowanego terapeutę to szansa dla osób chorujących na różnego rodzaju zaburzenia odżywiania. W ramach powrotu do zdrowia, oprócz specjalistycznego oddziaływania medycznego, leczenia ambulatoryjnego i farmakologicznego, osobom z zaburzeniami odżywiania oferuje się m.in. następujące rodzaje pomocy:

W wielu przypadkach, obok leczenia terapeutycznego podejmuje się warsztaty i spotkania psychoedukacyjne. Grupy samopomocowe pozwalają nie tylko wyjść z choroby, ale wytrwać w procesie leczenia. Zaburzenia odżywiania u dzieci, młodzieży i dorosłych są uleczalne, jednak wymagają od chorego zaangażowania i determinacji, a od najbliższych (jeśli to możliwe) wsparcia. 

Jak pomagamy w Mind Health?

Mind Health – Centrum Zdrowia Psychicznego oferuje kompleksową pomoc w przypadku różnego rodzaju zaburzeń odżywiania. Nasi specjaliści przeprowadzają diagnozę, a następnie wdrażają odpowiedni sposób leczenia. Jeśli potrzebne jest wdrożenie farmakoterapii, zaprosimy Pacjenta na wizytę u psychiatry, natomiast jeśli wystarczy leczenie rozmową, zaproponujemy terapię w wybranym nurcie.

Pomagamy nie tylko dorosłym, ale i nastolatkom oraz dzieciom.

Weryfikacja merytoryczna: mgr Monika Jastrzębska (psycholog)

Źródła:

  • E. Jabłońska i współautorzy, „KOSMOS”, t. 68, 2019 nr 1 (322), s. 121–132;
  • A. Juruć, B. Wierusz-Wysocka, P. Bogdański, Psychologiczne aspekty jedzenia i nadmiernej masy ciała, w: „Farmacja Współczesna”, Poznań 2011, nr 4, s. 119-126;
  • ICD-10. Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, rewizja dziesiąta, tom I, wyd. 2008;
  • Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej: mgr Paulina Pawełczyk-Jabłońska, Zaburzenia odżywiania – jak rozmawiać o pierwszych objawach z własnym dzieckiem? (https://ncez.pzh.gov.pl/dzieci-i-mlodziez/zaburzenia-odzywiania-jak-rozmawiac-o-pierwszych-objawach-z-wlasnym-dzieckiem-3/ - dostęp 23.05.2022).
Mindhealth logo