Choroba afektywna dwubiegunowa

Choroba afektywna dwubiegunowa nie jest łatwa do zdiagnozowania – często lekarze najpierw jako źródło objawów wskazują inne choroby. Zestaw symptomów, które towarzyszą ChAD, jest bardzo szeroki, gdyż dotyczą dwóch przeciwnych stanów, w których może znajdować się chory. Więcej dowiesz się z tekstu poniżej.

choroba afektywna dwubiegunowa - lekarz stawiający diagnozę

Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD)?

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) to przewlekłe schorzenie, które charakteryzuje się występowaniem stanów euforii oraz depresji, czy inaczej rzecz nazywając – manii i melancholii. Osoba dotknięta ChAD w okresie nasilenia objawów może widzieć daną sytuację w zdecydowanie przejaskrawionych barwach, tryskając optymizmem i radością, aby za chwilę przedstawić wszystko w barwach czerni i szarości. Obserwowane są również stany mieszane, podczas których obserwuje się jednocześnie występujące u osoby dotkniętej chorobą afektywną dwubiegunową cechy charakteryzujące zarówno manię, podwyższony nastrój, jak i stany depresyjne.

Różnorodność emocji występujących podczas manii i stanu depresyjnego oraz ich krańcowość powodują, że Pacjent z rozpoznaniem choroby afektywnej dwubiegunowej zmaga się z problemami dotyczącymi funkcjonowania na różnych poziomach — zarówno na poziomie społecznym, jak i emocjonalnym, behawioralnym, będącym bezpośrednio związanym z zachowaniem  oraz poznawczym.

Mania i depresja

Warto jest tutaj wspomnieć, że właśnie mania i depresja, to choroby, które zostały rozpoznane bardzo wcześnie i są one pierwszymi zaburzeniami psychicznymi, które zostały opisane przez ówczesnych medyków. Depresja, pierwotnie znana i rozpoznawana jako melancholia, sięga czasów Hipokratesa, a w epoce Średniowiecza przypisywano tym skrajnym stanom przyczyny wręcz nadprzyrodzone. W XVII wieku natomiast możemy odnaleźć pierwsze sugestie medyków, jakoby depresja miała podłoże rodzinne, co dziś byśmy nazwali genetycznym.

Stan maniakalny i depresyjny w chorobie afektywnej dwubiegunowej mogą przybierać dwie formy: depresji i manii, co nazwiemy typem I, lub depresji i hipomanii. Tę ostatnią znajdziemy w literaturze opisaną jako typ II. Hipomania jest mniej intensywną formą manii.  

Szacuje się, że około jedna trzecia chorych Pacjentów nie jest zdiagnozowana, a zdecydowana większość z nich przed otrzymaniem ostatecznej diagnozy ChAD, wcześniej otrzymuje 4 inne. Na przykład objawy ChaD oraz osobowości typu borderline  mogą mieć ze sobą punkty wspólne. Dodatkowy problem stanowi fakt, że ChAD miewa stany ukryte/utajone (latentne), a rodzina i bliscy chorego często nie zdają sobie sprawy z powagi sytuacji, tym samym Pacjent trafia do specjalisty zbyt późno. Może być to przyczyną lekoodporności, częstszych nawrotów oraz epizodów, a także nieskutecznością terapii depresji u chorego. To z kolei zwiększa prawdopodobieństwo częstszych pobytów Pacjenta w szpitalu, a nawet większe ryzyko podejmowania przez chorego prób samobójczych.

Jakie są przyczyny choroby afektywnej dwubiegunowej?

Jak to zazwyczaj dzieje się w psychologii i psychiatrii, poszukiwanie jednej, określonej przyczyny powstawania poszczególnych zaburzeń czy chorób o podłożu psychicznym, jest praktycznie niemożliwe. Na naszą psychikę wpływa bardzo wiele czynników. Analogicznie w przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej, wymienia się trzy główne czynniki, które mogą powodować jej powstawanie. Należą do nich silne przeżycia emocjonalne, w tym narażenie na długotrwały stres, przyczyny pochodzenia hormonalnego lub biochemicznego (zachwiania równowagi biochemicznej) oraz podłoże genetyczne.

Neuroprzekaźniki dopamina, serotonina, noradrenalina są odpowiedzialne w znacznym stopniu za nastrój, zachowanie oraz przeżywane emocje. Długotrwałe zmiany w obszarze gospodarki serotoninergicznej, przyczyniają się do powstawania takich chorób i zaburzeń jak depresja, zaburzenia lękowe, nastroju oraz właśnie występowanie naprzemiennie stanów nadmiernej euforii i smutku – charakterystycznych objawów choroby afektywnej dwubiegunowej.

Genetyka

Nie należy umniejszać czynnikowi genetycznemu, ponieważ w przypadku ChAD jest on znaczny. Ocenia się, że odziedziczenie choroby afektywnej dwubiegunowej jest prawdopodobne w 58 – 85%. Są to bardzo wysokie wartości i obserwujemy związek pomiędzy dziedziczeniem ADHD oraz ChAD. W przypadku ADHD prawdopodobieństwo przekazania tego zaburzenia w genach szacuje się na 60 – 80%. To obecnie najwyższe notowania  w odniesieniu do chorób o podłożu psychicznym. Dziedziczenie choroby afektywnej dwubiegunowej odbywa się w sposób złożony i poligenowy, co oznacza, że jest wiele genów, które mają mały wkład w rozwinięcie się stanu chorobowego. Natomiast ich duża ilość zwiększa prawdopodobieństwo aktywowania choroby. Dokładnie tak samo dziedziczymy wzrost. Nie ma jednego lub kilku genów, które odpowiadają za to, jak wysocy będziemy w dorosłym życiu. Są to tysiące genów, a każdy z nich ma swój mały udział w zdobywaniu przez nas kolejnych centymetrów wzwyż. Natomiast uszkodzenie jednego z nich może spowodować zaburzenia tego procesu.

Genetyka człowieka jest bardzo skomplikowana, natomiast zarówno w psychologii jak i w psychiatrii często wspomina się czynnik epigenetyczny jako ten, który przyczynia się do występowania konkretnych schorzeń czy zaburzeń. Takim czynnikiem może być na przykład stresor, czyli sytuacja, która wywołuje stres. Jeśli ekspozycja na stresor jest zbyt intensywna i długa, dochodzi o zaburzenia wydzielania hormonów i wspomnianych wcześniej neuroprzekaźników przez układ endogenny. Geny odpowiedzialne za produkcję hormonu stresu, czyli kortyzolu, intensyfikują swoją ekspresję, a to z kolei powoduje trwałą zmianę w naszym genomie, co podlega dziedziczeniu. Potomek osoby ze wspomnianą zmianą ekspresji genu, może mieć od urodzenia zaburzenia w produkcji kortyzolu, a to będzie wpływało na odbiór czynników środowiskowych i reakcję systemu wydzielniczego na stres.

Takich czynników epigenetycznych spotykamy bardzo wiele w codziennym życiu i praktycznie cały czas jesteśmy poddawani ich działaniu. Genetycznie jesteśmy jak najbardziej przygotowani do ich odbioru i prawidłowego funkcjonowania oraz przeżycia w sytuacjach ekstremalnych. Wystarczy jednak bardziej intensywne przeżycie dodatkowo wywierające na nas wpływ przez dłuższy czas, a może dojść do nadmiernego wydzielania poszczególnych hormonów i/lub neuroprzekaźników, co odbije się na naszym ogólnym nastroju i stanie psychicznym. Jeśli do tego mamy skłonności do zapadania na choroby psychiczne (jak na przykład opisywana w niniejszym artykule choroba afektywna dwubiegunowa), reakcja naszych genów może przyczynić się do pojawienia się stanu chorobowego wymagającego profesjonalnego podejścia i leczenia.

Prawdopodobieństwo zachorowania na chorobę afektywną dwubiegunową zwiększają przebyte w dzieciństwie traumy, opuszczenie przez rodzica, alkoholizm, doświadczenie przemocy (również na tle seksualnym).

Jakie są objawy ChAD?

W chorobie afektywnej dwubiegunowej okresy depresji i manii najczęściej występują po sobie, natomiast zdarza się, że obydwa nachodzą na siebie i możemy obserwować w jednym czasie zarówno objawy euforycznej manii, jak i przygnębiającej depresji. Ten stan, to stan mieszany. Zależnie od nasilenia choroby oraz cech osobniczych, poszczególne stany mogą występować naprzemiennie w ciągu jednego dnia, a w innych przypadkach w ciągu dwóch tygodni lub miesiąca. Jeśli Pacjent cierpi na łagodną formę ChAD, czyli cyklotymię, okresy maniakalne i depresyjne mają znacznie mniej nasilony przebieg.

W życiu każdego z nas mogą się zdarzyć okresy charakterystyczne dla ChAD, czyli okres nadmiernej euforii lub depresji, ale nie oznaczają one od razu samej choroby. Szacuje się, że średnio każdy doświadcza w życiu około 4 takich okresów. Zważywszy na fakt, że przeciętnie żyjemy ponad 70 lat, możemy nawet nie pamiętać, kiedy ostatnio mieliśmy poczucie zwiększonej melancholii. W przypadku stanu chorobowego wspomniane „huśtawki nastrojów” pojawiają się znacznie częściej, a z czasem zaczynają być coraz bardziej zauważalne dla otoczenia osoby chorej, a także komplikują codzienne czynności i stosunki międzyludzkie. Pomiędzy atakami mogą występować okresy stabilności, które skracają się z czasem postępowania choroby.

Typowe dla okresu manii objawy to:

  • ogólne pobudzenie i podekscytowanie, wrażenie pędzących myśli,
  • pobudzenie seksualne lub wzmożona aktywność seksualna,
  • niespójna i szybka mowa,
  • niespożyte pokłady energii,
  • dużo pomysłów i idei działania, które niekoniecznie spotykają się z akceptacją otoczenia ze względu na zbytni optymizm, jaki towarzyszy ich wizjom,
  • problemy ze snem i zasypianiem,
  • zmniejszona potrzeba snu,
  • utrata zahamowań,
  • problemy z koncentracją uwagi i skupieniem się na codziennych czynnościach,
  • częstsza irytacja, szczególnie kiedy chory spotyka się z oporem społecznym w podejmowaniu decyzji i planów,
  • lekkomyślne i impulsywne zachowania polegające na przykład na działaniu ponad swoje możliwości: zakupy, hazard,
  • brak świadomości o wyjątkowości własnego stanu i zachowania,
  • stany psychotyczne.

Taki okres w stanie chorobowym trwa minimum 7 dni.

Okresy depresyjne przypominają klasyczny przebieg depresji lub epizodu depresyjnego. Charakteryzują się:

  • przewlekłym zmęczeniem i ogólnym wyczerpaniem,
  • łatwą irytacją i podenerwowaniem,
  • obniżeniem popędu,
  • wycofaniem społecznym, obniżoną koncentracją uwagi, brakiem decyzyjności,
  • fatalistycznymi przekonaniami i silnym poczuciem winy,
  • obniżeniem libido, zaburzeniami snu, brakiem apetytu lub nadmiernym apetytem,
  • myślami o poddaniu się.

Niestety ChAD charakteryzuje się wysokim procentem śmiertelności nie tylko ze względu na występujące stany depresyjne, ale także współistniejące choroby somatyczne oraz psychiczne.

Stany mieszane charakteryzuje współwystępowanie zarówno objawów stanu manii jak i depresji. W stanie mieszanym maniakalnym będziemy obserwować przewagę objawów euforii, a w stanie mieszanym depresyjnym – objawów melancholii. Taki mieszany okres choroby trwa na ogół minimum 2 tygodnie.

Jak diagnozuje się chorobę afektywną dwubiegunową?

Diagnostyka w zakresie choroby afektywnej dwubiegunowej jest bardzo skomplikowana. Trudności przysparza fakt, że najczęściej Pacjenci szukają pomocy w związku z nawracającymi stanami depresyjnymi. Zdarza się, że objawy maniakalne z początkiem rozwoju choroby mogą nie wzbudzać niepokoju. Osoba taka staje się towarzyska, jest energetyczna, produktywna, ma dużo ciekawych pomysłów. Dopiero w pewnym zaawansowaniu choroby i nasileniu objawów zaburzeń maniakalnych, najbliżsi zaczynają się nimi niepokoić. Okresy manii też pojawiają się na ogół na kilka dni, aby ustąpić miejsca stanowi depresyjnemu.

Tym, co może utrudniać specjalistom diagnozę, jest fakt, że osoby chorujące wykazują bardzo szerokie spektrum objawów występujących w stanach zarówno manii, jak i depresji. Nie ma typowego ich przebiegu.

Jak wygląda leczenie ChAD?

W przypadku diagnozy choroby afektywnej dwubiegunowej konieczne jest stosowanie leków niezależnie od tego, czy Pacjent jest w stanie manii, depresji czy wyciszenia choroby. Jednak również znaczenie w leczeniu odgrywa jednoczesna psychoterapia i psychoedukacja Pacjenta oraz jego najbliższych.

Leczenie farmaceutyczne stosuje się od momentu, w którym choroba została zdiagnozowana, a osoba cierpiąca na ChAD ma za sobą co najmniej dwa epizody, z których jeden jest okresem manii, a drugi depresji.

Leczenie za każdym razem ustalane jest indywidualnie przez psychiatrę, ponieważ każdorazowo pod uwagę należy wziąć choroby współistniejące, fakt podejmowania przez Pacjenta prób samobójczych oraz ewentualnych problemów dotyczących sfery zaburzeń odżywiania.

Farmakoterapia w przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej jest bardzo złożona i stosowana zależnie od stanu Pacjenta, a więc inne leki proponuje się Pacjentowi w stanie manii (sole litu, walproiniany, neuroleptyki, leki normotymiczne I generacji), depresji (leki SSRI) czy remisji. Ponieważ stany depresyjne w ChAD nie są identyczne ze stanami depresji klinicznej czy nawracającej, również ostrożnie dobiera się leczenie ze względu na prawdopodobieństwo nasilenia i wystąpienia u chorego manii.

Niezwykle istotną rolę odgrywa psychoedukacja nie tylko Pacjenta, ale jego najbliższych. Pod uwagę także należy wziąć terapię, czy konsultacje rodzinne, co zmniejszy prawdopodobieństwo i intensywność ewentualnych objawów u członków rodziny Pacjenta. Czynnik genetyczny sprawia, że nie należy ignorować prawdopodobieństwa wystąpienia objawów ChAD u osób spokrewnionych. Z drugiej strony występowanie choroby afektywnej w historii  rodziny nie oznacza, że rozwinie się ona u nas.

Jakie są rokowania w przypadku ChAD?

Zdecydowanie kluczową rolę w przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej pełni szeroko rozumiana profilaktyka obejmująca zarówno farmakoterapię jak i psychoterapię.

Wdrożenie właściwego leczenia może powodować długotrwałą remisję choroby i brak nawrotów epizodów.

Autor: Magdalena Kawecka, studentka psychologii medycznej
Weryfikacja merytoryczna materiału: Mgr Sylwia Rozbicka — psycholog, psychoterapeuta

Bibliografia:

  • Monica Ramirez Basco Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Jak opanować wahania nastroju, Kraków 2017;
  • Łukasz Święcicki Choroba afektywna dwubiegunowa. Scenariusze rozwiązań, Wrocław 2018;
  • Jan Strelau, Dariusz Doliński Psychologia. Podręcznik akademicki, Gdańsk 2021;
  • Philip Zimbardo Psychologia i życie, Warszawa 2022;
  • Aline André Rodrigues, Adriana R. Rosa, Maurício Kunz, Bruna Ascoli, Flávio Kapczinski, Choroba afektywna dwubiegunowa – etapy przebiegu i neuroprogresja choroby, w: „Psychiatria Polska” 2014; 48(2): 231–243;
  • Krzysztof Dyga, Choroba afektywna dwubiegunowa a tożsamość. Przegląd piśmiennictwa, w: „Psychiatria Polska” 2019; 53(3): 691–707;
  • Agnieszka Remlinger-Molenda, Badanie wybranych cytokin w epizodzie maniakalnym i depresyjnym choroby afektywnej dwubiegunowej (rozprawa doktorska: Klinika Psychiatrii Dorosłych
    Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu ), Poznań 2010;
  • Mgr farm. Julia Poleska, Od depresji do manii — choroba afektywna dwubiegunowa (Praca poglądowa w ramach specjalizacji z farmacji aptecznej), Poznań 2018;
  • Lena Cichoń, Małgorzata Janas-Kozik, Andrzej Siwiec, Janusz K. Rybakowski, Obraz kliniczny i leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci i młodzieży, w: „Psychiatria Polska” nr 113, 1-16,październik 2018.
  • Fundacja Zobacz… JESTEM: CHAD, choroba afektywna dwubiegunowa — wywiad (http://zobaczjestem.pl/chad-choroba-afektywna-dwubiegunowa/ - dostęp 23.05.2022).
Mindhealth logo