Histeria – przyczyny, objawy, terapia

Histeria to grupa zaburzeń psychicznych obejmująca zaburzenia dysocjacyjne, konwersyjne oraz histrioniczne zaburzenie osobowości. Współczesna medycyna odeszła od tradycyjnego pojęcia histerii na rzecz precyzyjnych diagnoz. Objawy obejmują teatralne zachowania, wahania nastrojów, niekontrolowane płacz i potrzebę zwracania na siebie uwagi.

Przyczyny wiążą się z traumatycznymi doświadczeniami, silnym stresem lub nieprawidłową opieką w dzieciństwie. Zaburzenie dotyka zarówno kobiet, jak i mężczyzn w każdym wieku. Diagnoza wymaga wykluczenia przyczyn neurologicznych i somatycznych. Podstawą leczenia jest psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna i interpersonalna. Poznaj szczegóły objawów, metod diagnostyki i skutecznych form terapii.

Najważniejsze informacje

• Histeria to potoczne określenie, które w medycynie zastąpiono specyficznymi diagnozami: zaburzeniami dysocjacyjnymi, konwersyjnymi i osobowością histrioniczną.
• Główne objawy to teatralne zachowania, niekontrolowane ataki płaczu, huśtawka nastrojów, egocentryzm i próby zwracania uwagi.
• U dzieci histeria współwystępuje z ADHD w 35% przypadków i często rozwija się w wyniku traumatycznych doświadczeń lub silnego stresu.
• Leczenie opiera się głównie na psychoterapii poznawczo-behawioralnej, interpersonalnej i psychodynamicznej, rzadko wspomagane farmakoterapią.

Co to jest histeria?

Pojęcie histerii na przestrzeni lat uległo wielu zmianom. Samo określenie dziś zostało podzielone w klasyfikacjach na kilka szczegółowych zaburzeń. Wymienia się histerię w kategorii zaburzeń konwersyjnych, dysocjacyjnych, oraz jako histrioniczne zaburzenie osobowości.

Kiedyś histeria oznaczała współcześnie znane zaburzenia dysocjacyjne i zaburzenia konwersji oraz te o charakterze nerwicowym. Była uznawana za domenę kobiet. Histeryczka – bo tak nazywano kobietę, która zachowywała się zbyt emocjonalnie jak na standardy dawnych czasów – płakała i postępowała „pokazowo”. Objawy te łączono z nieprawidłowościami dotyczącymi macicy. W średniowieczu polecano nawet egzorcyzmy. Obecnie wiemy już, że grupa zaburzeń o objawach histerycznych dotyka zarówno kobiet, jak i mężczyzn.

Znanym badaczem pojęcia histerii był Zygmunt Freud, który powiązał to zaburzenie psychiczne z doznanym urazem. Zachowania histeryczne uznał za formę ujawniania emocji powstałych w wyniku urazu psychicznego. Część teorii Freuda ma przełożenie dziś we współczesnej diagnostyce histerii.

Histeria głównie jest używana w języku potocznym, jako pojęcie określające zachowania nerwicowe, objawiające się w wyniku silnego lęku. Medycyna natomiast odchodzi od stosowania pojęcia histerii na rzecz określeń dysocjacja, konwersja, czy osobowość histrioniczna.

Histeria – definicja

Jak już wspomniano wcześniej, współcześnie termin „histeria” nie funkcjonuje jako jedno rozpoznanie medyczne. W psychiatrii został zastąpiony bardziej precyzyjnymi diagnozami opisującymi konkretne grupy zaburzeń. W klasyfikacji ICD-10 najczęściej odnoszą się do niego dwie kategorie:

• F44 – zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne).

To grupa zaburzeń, w których dochodzi do utraty normalnej integracji między pamięcią, poczuciem tożsamości, wrażeniami czuciowymi oraz kontrolą ruchu. Objawy mogą pojawiać się nagle, często w związku z silnym stresem lub trudnym wydarzeniem życiowym. Mogą przyjmować postać objawów przypominających choroby neurologiczne lub somatyczne, takich jak utrata czucia czy zaburzenia ruchu.

W przeszłości tego typu zaburzenia określano mianem histerii konwersyjnej. W procesie diagnostycznym konieczne jest jednak wykluczenie przyczyn neurologicznych oraz działania substancji psychoaktywnych.

• F60 – specyficzne zaburzenia osobowości.

Jest to grupa trwałych wzorców funkcjonowania psychicznego i behawioralnego, które wpływają na sposób przeżywania emocji oraz relacje z innymi ludźmi. W jej obrębie znajduje się osobowość histrioniczna (F60.4), historycznie wiązana z pojęciem histerii. Charakteryzuje się ona m.in. silną potrzebą bycia w centrum uwagi, skłonnością do dramatyzowania, chwiejnością emocjonalną oraz teatralnym sposobem wyrażania uczuć.

Warto doprecyzować kilka pojęć, które dawniej bywały opisywane wspólnym terminem „histeria”:

1. Zaburzenia dysocjacyjne – zaburzenia, w których dochodzi do częściowej lub całkowitej utraty integracji między pamięcią, poczuciem tożsamości, doznaniami oraz kontrolą ruchu.
2. Zaburzenia konwersyjne – stanowią jeden z typów zaburzeń dysocjacyjnych. W ich przebiegu trudności psychiczne mogą przejawiać się poprzez objawy przypominające choroby neurologiczne lub somatyczne, mimo że nie stwierdza się ich medycznego podłoża.
3. Osobowość histrioniczna – trwały wzorzec funkcjonowania, w którym dominuje silna potrzeba zwracania na siebie uwagi, skłonność do dramatyzowania, chwiejność emocjonalna oraz podatność na wpływ innych osób.
4. Borderline – odrębne rozpoznanie, określane w ICD-10 jako typ borderline osobowości chwiejnej emocjonalnie. Charakteryzuje się niestabilnym obrazem siebie, intensywnymi relacjami z innymi ludźmi, silnym lękiem przed odrzuceniem oraz dużą zmiennością emocji.

Jak widać, termin „histeria” ma dziś głównie charakter historyczny i potoczny. Współczesna psychiatria opisuje związane z nim objawy w ramach kilku odrębnych zaburzeń o różnym podłożu i przebiegu.

Przyczyny zaburzeń histerycznych

Zygmunt Freud powiązał histerię z urazem psychicznym. Pacjentki, z jakimi przeprowadzał rozmowy, wskazywały na wspomnienia dotyczące urazów z dzieciństwa. Często podłożem zaburzenia w ich przypadku było doświadczenie kazirodztwa lub gwałtów. Skupił się on na powiązaniu histerii z wykorzystywaniem seksualnym. Dziś już jednak wiemy, że nie jest to jedyna przyczyna, a jedna z wielu. Przyczyną urazu może być sytuacja silnie stresowa, nawet niewłaściwa opieka świadczona przez rodziców. Tak jak wielu innym zaburzeniom psychicznym, tak i histerii sprzyja życie w silnym stresie.

Histeria u dziecka

Histeria u nastolatków i młodszych dzieci także ma miejsce. Najmłodsi mogą doświadczać histerii w kontekście zaburzenia osobowości u dzieci. Osobowość histrioniczna objawia się jako dramatyzowanie i gwałtowność. Często współwystępuje z innymi zaburzeniami, szczególnie z ADHD (35% zaburzeń). ADHD to neurorozwojowe zaburzenie związane z trudnościami w koncentracji uwagi, nadmierną impulsywnością i/lub nadmierną ruchliwością. Objawy te mogą wpływać na zachowanie dziecka, ale nie są tym samym co zaburzenia histrioniczne czy konwersyjne.

Klaus Lieberz i Diana Proske na podstawie badań wyodrębnili histerię typu dojrzałego i niedojrzałego znaną jako borderline. W badaniu Pacjenci, którzy doświadczyli dojrzałego typu zaburzenia, we wczesnym dzieciństwie, w ciągu pierwszych trzech lat życia stracili ojca, będąc najstarszym lub jedynym dzieckiem. Warto zaznaczyć, że pojęcie borderline odnosi się dziś do odrębnego rozpoznania osobowości chwiejnej emocjonalnie typu borderline, a nie do „rodzaju histerii”. Rozpoznanie to wiąże się z niestabilnością emocji, relacji i obrazu siebie.

Z kolei w przypadku zaburzeń konwersyjnych Pacjenci doświadczają dolegliwości fizycznych. Nie ma żadnych podstaw do tego, by taką dolegliwość wytłumaczyć, gdyż nie doświadczają chorób somatycznych. Przyczyną takich objawów są zwykle negatywne doświadczenia z życia. Objawy bólowe, jakich doświadcza Pacjent, są efektem transformacji lęku, która ma pomóc w zachowaniu równowagi psychicznej. Dzieci są szczególnie narażone na ten typ histerii, ponieważ nie mają jeszcze w pełni wykształconej osobowości. Wszelkie sytuacje, które wywołują stres, bardzo mocno oddziałują na najmłodszych. Te doświadczenia prowadzą do zaburzeń. Przykładem zachowań prowadzących do rozwoju histerii konwersyjnej są sytuacje stresogenne, np. wykorzystywanie seksualne.

Gdy dziecko jest w chwili zagrożenia, utrata kontroli nad emocjami ułatwia przetrwanie. To sposób na rozładowanie emocji. W takiej sytuacji dorośli podejrzewają, że dziecko symuluje, ponieważ jego zachowanie wydaje się zbyt emocjonalne. Malec może drapać, krzyczeć, rzucać rzeczami. Ma prawo towarzyszyć temu reakcja somatyczna w postaci wymiotów, czy szczękościsku.

Objawy histerii

Dawniej Pacjenci (głównie kobiety) z objawami histerii często byli traktowani jako symulanci. Osoby, które nie zaznały pomocy medycznej, obecnie również mogą być odbierane w ten sposób.

Francuski neurolog Jean-Martin Charcot określił histerię “wielką nerwicą”. Pod koniec XIX wieku przyjrzał się objawom zaburzenia. Były to m.in. niewrażliwość na bodźce, paraliże, a także zaburzenia pamięci na wzór tych, spowodowanych uszkodzeniami neurologicznymi. Swoją pracą dowiódł, że objawy te mają jednak podłoże psychiczne, a nie neurologiczne. Tym sposobem zainteresował lekarzy, odmieniając postrzeganie zaburzenia. Udowodnił, że ono naprawdę istnieje. Objawy, które mogą świadczyć o wystąpieniu ataku histerii, to:

• teatralne zachowanie,
• próba zwrócenia na siebie uwagi,
• niekontrolowane ataki płaczu,
• huśtawka nastrojów,
• ataki złości,
• egocentryzm,
• podatność na wpływ innych osób,
• trudności z dokonywaniem logicznych procesów poznawczych.

Kiedy zwrócić się o pomoc?

Nie każda intensywna reakcja emocjonalna oznacza zaburzenie psychiczne. Warto jednak skonsultować się ze specjalistą, gdy objawy pojawiają się często, utrudniają codzienne funkcjonowanie lub prowadzą do problemów w relacjach z innymi ludźmi.

Szczególnie niepokojące mogą być sytuacje, gdy napady silnych emocji występują nagle, pojawiają się objawy fizyczne bez wyraźnej przyczyny medycznej (np. utrata czucia, paraliż, duszności), a także gdy zachowania dramatyczne lub impulsywne powodują konflikty w pracy lub rodzinie. Wczesna konsultacja z psychologiem pozwala lepiej zrozumieć przyczynę trudności i dobrać odpowiednią formę terapii.

Co robić podczas ataku histerii?

Podczas silnego pobudzenia emocjonalnego najważniejsze jest zachowanie spokoju i zapewnienie osobie poczucia bezpieczeństwa. Próby przekonywania lub krytykowania w tym momencie zwykle nie przynoszą efektu i mogą nasilić reakcję.

Pomocne mogą być:

• spokojne mówienie i unikanie podnoszenia głosu,
• ograniczenie nadmiaru bodźców (np. hałasu),
• zachęcenie do powolnego oddychania,
• pozostanie w pobliżu, aby osoba czuła się bezpiecznie.

Jeśli takie sytuacje powtarzają się często, warto skonsultować się z psychologiem lub psychiatrą.

Histeria a depresja: różnice

Wiele zaburzeń psychicznych jest postrzeganych przez społeczeństwo, jako objawy depresji. Depresja to grupa zaburzeń psychicznych, dla których typowe objawy to głęboki smutek, myśli samobójcze, niska samoocena, problemy ze snem i ogólne przygnębienie. Pacjent jednak może je dobrze ukrywać. Jak widać, symptomy te nie pokrywają się z wyżej wymienionymi objawami histerii. Histeria ma bardziej ekspresyjny charakter, a depresja statyczny – jest to stan niskiej aktywności. Wspólne cechy z histerią ma natomiast tzw. depresja agitowana charakteryzująca się silnym pobudzeniem emocjonalnym, jest ona odmienna od depresji endo i egzogennej.

Jak wygląda diagnoza?

Przed rozpoczęciem terapii Pacjent badany jest dokładnie pod kątem neurologicznym. Jest to konieczne w przypadku histerii konwersyjnej. W razie tego rodzaju zaburzenia Pacjent doświadcza objawów fizycznych. Należy zatem zbadać, czy jakiś ból nie ma podłoża chorobowego. Jeśli choroby zostaną wykluczone, wówczas należy poszukać ich podłoża psychicznego.

W przypadku podejrzenia osobowości histrionicznej w rozpoznaniu terapeuta bierze pod uwagę cechy zachowania Pacjenta. To mogą być skłonności do dramatyzowania, wyrażanie swoich uczuć w sposób przesadny, poszukiwanie intensywnych doświadczeń. Trudności w diagnozie stanowi bliskość objawów z borderline. Doświadczony teraputa nie powinien mieć z tym większych problemów, ponieważ huśtawki nastroju w osobowości histrionicznej są łagodniejsze.

Warto przypomnieć, że histeria nie jest już często przywoływana. Została rozdzielona na wiele innych zaburzeń. Zwykle określenie stosowane jest potocznie. W klasyfikacjach wciąż jednak znajdują się nawiązania do histerii, na szczęście już nie wyłącznie w odniesieniu do kobiet. Nie jest także podważane istnienie samych zaburzeń, a Pacjentom nie zarzuca się symulowania. Zaburzenie rzeczywiście istnieje, ma podłoże psychiczne i wymaga pomocy specjalisty. W MindHealth uzyskasz profesjonalną pomoc terapeuty i neuropsychologa.

Leczenie histerii

Podstawą leczenia zarówno histerii typu konwersyjnego, jak i osobowości histrionicznej jest psychoterapia. W przypadku pierwszego zaburzenia czasem zastosowanie mają także środki farmakologiczne w postaci np. benzodiazepinów. Jak przetrwać ataki histerii? Specjaliści w leczeniu histerii stosują m.in.:

• psychoterapię poznawczo-behawioralną, która pomaga rozpoznawać związki między myślami, emocjami i zachowaniem oraz uczyć się nowych, bardziej adaptacyjnych sposobów reagowania;
• terapię zintegrowaną;
• psychoterapię interpersonalną koncentrującą się na trudnościach w relacjach i sposobach radzenia sobie z napięciem w kontaktach z innymi;
• terapię psychodynamiczną, która służy lepszemu rozumieniu nieuświadomionych konfliktów, dawnych doświadczeń i ich wpływu na obecne emocje oraz relacje;
• terapię oparta na analizie funkcjonalnej.

Zalecana jest regulacja zachowania poprzez interaktywne działanie. Do Pacjenta należy zwracać się w sposób partnerski, np. „Posłuchaj mnie”.

Terapia interpersonalna ma zastosowanie w przypadku zaburzenia osobowości histerycznej. Specjalista koncentruje się na procesach interpersonalnych, jakie rozmywają tożsamości, powodują wewnętrzny konflikt. Profesor psychologii Leonard M. Horowitz sugeruje w pierwszej kolejności dążenie do stabilizacji stanu świadomości, zmiany komunikacji i modyfikacji wzorów interakcji. W praktyce terapeutycznej wykorzystuje się m.in. analizę sytuacji wyzwalających objawy, rozpoznawanie wzorców reagowania emocjonalnego, trening regulacji emocji, pracę nad sposobem komunikacji z innymi oraz stopniowe budowanie bardziej stabilnych sposobów radzenia sobie ze stresem. W zależności od obrazu klinicznego terapia może skupiać się bardziej na objawach, relacjach albo głębszych mechanizmach psychicznych.

W terapii ważne jest zrozumienie, jakie konsekwencje mogą powodować skrajne zachowania emocjonalne. Pacjent pod wpływem terapii sam dąży do zrozumienia sensu wypowiedzi i analizuje emocje.

W leczeniu histerii efekty przynosi również psychodynamiczna terapia grupowa. Aby terapia była skuteczna, musi zostać ustrukturyzowana, nakierowana na wysoką jakość relacji terapeutycznej, a Pacjent przede wszystkim musi współpracować i być zmotywowany do zmian.

Długość leczenia zależy od rodzaju problemu. W zaburzeniach konwersyjnych poprawa bywa stosunkowo szybka, zwłaszcza gdy udaje się rozpoznać stresory i wdrożyć terapię wcześnie. W przypadku utrwalonych cech osobowości, takich jak osobowość histrioniczna, leczenie zwykle trwa dłużej i wymaga regularnej pracy nad emocjami, relacjami i sposobem reagowania.

Czy można całkowicie wyleczyć histerię?

W wielu przypadkach możliwe jest znaczne zmniejszenie objawów, a czasem ich całkowite ustąpienie. Szczególnie dobre rokowanie mają zaburzenia konwersyjne, które często ustępują po przepracowaniu trudnych doświadczeń i nauczeniu się nowych sposobów radzenia sobie z emocjami.

W przypadku osobowości histrionicznej celem terapii jest przede wszystkim zmiana wzorców reagowania emocjonalnego oraz poprawa funkcjonowania w relacjach z innymi ludźmi. Proces ten wymaga czasu i systematycznej pracy terapeutycznej.

Jak wspierać osobę z histerią?

Wsparcie bliskich jest bardzo ważnym elementem procesu zdrowienia. Osoby z objawami histerycznymi często przeżywają emocje bardzo intensywnie i potrzebują poczucia zrozumienia oraz bezpieczeństwa.

Pomocne może być:

• spokojne reagowanie na trudne emocje,
• unikanie oceniania lub wyśmiewania reakcji,
• zachęcanie do kontaktu ze specjalistą,
• wspieranie w regularnym uczestnictwie w terapii.

Równie ważne jest dbanie o własne granice oraz otwarta komunikacja w relacji.

Histeria – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Źródła:

• E. Lenart-Domka, M. Pelc-Dymon, Wieloprofilowe postępowanie w konwersyjnych zaburzeniach ruchu u dzieci – opis przypadku, „Psychiatria Polska” 2015, nr 34;
• J. Brągiel, Od histerii do pourazowego zespołu stresu — z historii badań nad przemocą, „Rocznik Socjologiczny” 2001, t. 13, s. 229-234;
• K. Hłodzik, E. Dziwota, H. Karakuła-Juchnowicz, M. Olajossy, Historia histerii i co dalej…, „Current Problems of Psychiatry” 2016, t. 17(1), s. 31-37;
• S. Sulz, Histeria I: osobowość histrioniczna. Wyzwanie dla psychoterapii, „Psychiatria Po Dyplomie” 2011 t. 8(3), s. 52-60;
• T. Pawełczyk, A. Pawełczyk, J. Rabe-Jabłońska, Zanim rozpoznasz u pacjenta zaburzenie konwersyjne, dokładnie zbadaj jego stan somatyczny i neurologiczny. Opis przypadku, „Psychiatria Polska” 2012, t. 46(3), s. 483-492.

Data dodania: 10 lipca, 2025 | Ostatnia aktualizacja: 24 marca, 2026

Prezentowane informacje o charakterze medycznym powinny być traktowane jako ogólne wytyczne i nie zastępują one indywidualnej oceny lekarza w kwestii postępowania medycznego wobec każdego pacjenta. Lekarz, po dokładnym zbadaniu stanu pacjenta, ustala zakres i częstotliwość badań diagnostycznych oraz/lub procedur terapeutycznych, uwzględniając konkretne wskazania medyczne. Wszelkie decyzje medyczne są podejmowane w pełnym porozumieniu z pacjentem.

Autor artykułu

Redakcja MindHealth to specjaliści i pasjonaci zdrowia psychicznego, którzy dzielą się wiedzą na temat psychologii. Naszym celem jest wspieranie w dbaniu o zdrowie psychiczne i emocjonalną równowagę.

Zobacz wszystkie artykuły →