Zespół stresu pourazowego (PTSD)

PTSD, czyli zespół stresu pourazowego dotyczy nie tylko weteranów wojennych, ale także m.in. ofiarom przemocy lub wypadków. Jest to zaburzenie, które może utrudniać codzienne funkcjonowanie, dlatego ważne jest, aby udać się do specjalisty, który przeprowadzi diagnozę i zaproponuje leczenie. Więcej na temat PTSD dowiesz się z poniższego tekstu.

PTSD - psycholog prowadzący terapię

Co to jest PTSD?

PTSD, czyli zespół stresu pourazowego (ang.: Posttraumatic Stress Disorder), jest to zaburzenie po traumatycznym stresie, lub inaczej: zespół opóźnionych reakcji stresowych występujący po zdarzeniu traumatycznym.

Czym jest stres?

Stres jest bardzo specyficznym rodzajem doświadczenia emocjonalnego. Wywołuje przede wszystkim szereg reakcji chemicznych w organizmie, które mają nas uchronić przed zagrożeniem. Samo odczuwanie stresu także jest efektem tych reakcji i możemy je określić jednym słowem jako napięcie. Z racji życia w zindustrializowanym społeczeństwie, stres stał się właściwie naszą codziennością, a tematem przewijającym się w poradnikach, książkach i na szkoleniach, są sposoby radzenia sobie ze stresem w codziennym życiu.

Stres potrafią wywołać bardzo prozaiczne sytuacje, jak spóźnienie się do pracy, szkoły, zapomnienia parasolka w deszczowy dzień albo korek na drodze. Z nimi radzimy sobie na ogół dosyć sprawnie i po paru minutach często nie pamiętamy o tym, że zaistniały.

W życiu każdego z nas z pewnością zdarzyły się sytuacje, które spowodowały duży stres, może nawet utrzymujący się przez kilka kolejnych dni. Pewnie potrafisz sobie przypomnieć takie chwile, gdyż silnie emocjonalne przeżycia pozostawiają trwały ślad w naszej pamięci. Niestety, niektórzy z nas w wyniku traumatycznego przeżycia doświadczyli również bardzo dotkliwego stresu, który był tak silny, że wywołał szczególne reakcje organizmu występujące przez nawet dłuższy czas od danego zdarzenia. Do takich sytuacji możemy zaliczyć wypadek, utratę bliskiej osoby, przeprowadzkę do nowego miejsca, zmianę lub utratę pracy.

Bardzo często zmagającymi się z objawami PTSD są żołnierze, którzy walczyli na wojnach, byli świadkami ludzkiej tragedii lub sami ledwo uchronili się od śmierci.

Jakie są przyczyny wystąpienia zespołu stresu pourazowego (PTSD)?

Wydarzenia, które mogą spowodować wystąpienie zespołu stresu pourazowego (PTSD), są dla osoby ich doświadczających wyjątkowo przerażające. Może to być osobisty udział w wypadku drogowym, ale także na przykład bycie jego świadkiem lub świadkiem czyjejś krzywdy. Do przykładów można dodać także bycie ofiarą lub świadkiem napadu, gwałtu lub zadawania tortur, ataku terrorystycznego albo doświadczenie klęski żywiołowej.

Mężczyźni są bardziej narażeni na czynniki mogące prowadzić do wystąpienia zespołu stresu pourazowego, ale kobiety z kolei są bardziej podatne na sam PTSD. Zespół stresu pourazowego może dotknąć także członków rodzin oraz najbliższych osoby poszkodowanej z powodu traumatycznego przeżycia. To tak zwana traumatyzacja wtórna. Przykładem może być PTSD występujące u żon weteranów wojennych lub świadków morderstwa.

Poza typowymi czynnikami ryzyka znacznie zwiększającymi prawdopodobieństwo wystąpienia zespołu stresu pourazowego, o których dalej, możemy zwrócić uwagę na te, które trochę łatwiej zbagatelizować lub przeoczyć, a mogą odgrywać ogromną rolę w rozpoczęciu przeżywania traumy. Na pewno należy do nich częste wracanie do traumatycznego przeżycia oraz rozpamiętywanie i odtwarzanie zdarzeń. Z jednej strony może nam to pomóc w przyszłości, ponieważ dokładne przemyślenie danej sytuacji być może następnym razem pozwoli nam zachować się w inny sposób, który uchroni nas przed tak silnymi przeżyciami. Z drugiej strony, może prowadzić do pogłębienia się stanu przygnębienia. Przeżycie traumy powoduje też często ogólne odrętwienie, trzymanie się na baczności i wzmożoną uwagę.

Czynniki ryzyka

Najczęściej pojawiające się czynniki ryzyka, które predysponują do wystąpienia zespołu stresu pourazowego to:

  • predyspozycje genetyczne,
  • płeć (częściej mężczyźni),
  • depresja lub epizody depresyjne w przeszłości,
  • wcześniej już przebyte zdarzenia traumatyczne,
  • przeżycia traumatyczne w dzieciństwie (separacja z rodzicem lub deficyty opieki),
  • osobowość obsesyjno-kompulsywna,
  • osobowość pasywna lub zależna,
  • występowanie chorób psychicznych w rodzinie,
  • siła i wpływ wydarzenia na osobę,
  • długa ekspozycja sytuacji stresogennej/traumatycznej,
  • wysoki stopień zaangażowania emocjonalnego, bliskość wydarzenia.
  •  

Podobnie jak w przypadku objawów, nie wszystkie czynniki ryzyka muszą zaistnieć, aby osoba narażona na przeżycie traumatyczne stała się ofiarą zespołu stresu pourazowego.

Jakie są objawy zespołu stresu pourazowego?

Każdy z nas ma swoisty sposób reagowania na sytuacje silnie stresujące. Jest to związane z predyspozycjami osobniczymi, naszymi przeżyciami, wychowaniem, a także tym, co odziedziczyliśmy po naszych przodkach. Analogicznie w przypadku PTSD, przebieg traumy może być różny w zależności od cech osoby dotkniętej zespołem stresu pourazowego, a objawy mogą występować w różnych konfiguracjach oraz z różnym natężeniem i czasem ich trwania.

Poza symptomami silnie stresującego przeżycia takimi jak rozpacz, przygnębienie, złość, poczucie winy, do podstawowych objawów zespołu stresu pourazowego u osoby dotkniętej skutkami wydarzenia traumatycznego, możemy wymienić:

  • cykliczne nawroty wspomnień oraz koszmary senne,
  • unikanie myśli oraz osób związanych z wydarzeniem oraz wzmożona aktywność, mające na celu utrzymanie wewnętrznej równowagi (strach przed załamaniem psychicznym),
  • ciągłe napięcie oraz podenerwowanie,
  • bezsenność,
  • zaburzenia rytmu serca,
  • bóle głowy,
  • bóle brzucha,
  • rozwolnienie,
  • poczucie paniki i strachu,
  • stan depresyjny,
  • stosowanie używek (alkohol, środki przeciwbólowe, narkotyki).

Diagnostyka PTSD

Aby zdiagnozować zespół stresu pourazowego, diagnosta musi być uważny i precyzyjny, ponieważ łatwo tutaj o pomyłkę. Jest to bardzo złożone zaburzenie i łatwo je pomylić na przykład z początkami depresji. Pełna diagnostyka powinna składać się z wywiadu klinicznego oparty na poszczególnych wytycznych i schematach, badaniach neuropsychologicznych oraz zastosowaniu narzędzi diagnostycznych opartych na samoopisie. Na ogół lekarz bądź psycholog przeprowadza z Pacjentem obszerny wywiad, po czym Pacjent proszony jest także o wypełnienie specjalnego testu, w którym znajdzie szereg pytań o stopień nasilenia oraz występowanie poszczególnych objawów. Na przykład pośród kilkunastu pytań znajdziemy m.in.

  • Jak często w ciągu ostatniego miesiąca miałeś powtarzające się, niepokojące wspomnienia, myśli lub obrazy stresującego doświadczenia z przeszłości?
  •  Jak często w ciągu ostatniego miesiąca miałeś powtarzające się, niepokojące sny o stresującym przeżyciu z przeszłości?

Należy także odróżnić bardzo silne przeżycie emocjonalne od PTSD. Zależy to od czasu trwania ekspozycji Pacjenta na stresor (źródło stresu) oraz od tego, przez jaki okres utrzymują się lub nasilają konkretne objawy. Na przykład rozwód ewidentnie jest zdarzeniem wywołującym bardzo silne emocje, ale nie warunkuje ono doświadczenia zespołu stresu pourazowego.

Kryteria diagnostyczne

Wspomnieliśmy już o dłuższym czasie trwania objawów i reakcji na traumatyczne zdarzenie. Jest to ściśle określone kryteriami diagnostycznymi, które jasno utrzymują, że mając do czynienia z PTSD, obserwujemy poniższe objawy utrzymujące się przez co najmniej 6 miesięcy od traumatycznego doświadczenia:

  • uporczywe wspominanie traumatycznego zdarzenia, związane z nim koszmary senne oraz/lub znacznie gorsze samopoczucie w przypadku, gdy wystąpią okoliczności przypominające zdarzenie traumatyczne,
  • unikanie sytuacji, które są związane z przeżywaną traumą,
  • brak możliwości przypomnienia sobie istotnych elementów związanych z traumą,
  • lub obecność co najmniej dwóch objawów z poniższych:
    • bezsenność, częste wybudzenia,
    • napady gniewu,
    • kłopoty z koncentracją,
    • wzmożona reakcja na bodźce,
    • wzmożona czujność (napięcie).

Niezwykle istotne jest także zweryfikowanie ewentualnej podatności Pacjenta na bardziej intensywne przeżywanie traumy, ponieważ od tego może zależeć sposób leczenia podejmowanego przez specjalistę. Niezaprzeczalnym faktem jest, że osoba, która w przeszłości doświadczyła przemocy fizycznej, seksualnej lub psychicznej, będzie bardziej narażona na głębsze przeżywanie silnych emocji ze względu na pewne wyuczone wcześniej schematy i reakcje obronne organizmu. Z pewnością po rzetelną diagnozę należy udać się do psychiatry i/lub psychologa oraz nie bagatelizować utrzymujących się objawów. Nieleczone PTSD może być przyczynkiem do powstania depresji lub znacznie bardziej skomplikowanych stanów, jak na przykład uzależnienie od alkoholu czy narkotyków.

PTSD – choroby współistniejące

Jak już wspominaliśmy, stres sam w sobie nie jest czymś negatywnym i z założenia ma chronić nas przed zagrożeniem, a także działa mobilizująco w różnych sytuacjach, jak na przykład występ publiczny. Natomiast stres długo utrzymujący się, może powodować szereg dolegliwości nie tylko psychicznych, ale także somatycznych.

Wcześniej zostało też wspomniane, że zespół stresu pourazowego, to długo utrzymujące się efekty przeżytej traumy, czyli inaczej rzecz ujmując – długo utrzymujący się stres. Stan ten może skutkować pojawieniem się depresji, stanów lękowych, dystymii (depresja o podłożu nerwicowym o nieco łagodniejszym przebiegu, niż depresja) oraz uzależnienia. Oprócz wspomnianych mogą wystąpić także choroby o podłożu somatycznym, jak choroby układu krążenia, problemy z sercem (zaburzenia rytmu), choroby nowotworowe. Te ostatnie częściej spotykane są u kobiet, natomiast mężczyźni w większej liczbie zapadają na choroby układu krążenia. Prawdopodobieństwo wystąpienia wymienionych chorób jest dużo większe (nawet o ponad 60%) w przypadku osób, które doświadczyły PTSD.

Zwiększona predyspozycja do wystąpienia innych dolegliwości i stanów chorobowych nie pozostawia wątpliwości co do tego, że w przypadku PTSD bardzo ważna jest szybka reakcja i natychmiastowa pomoc specjalistyczna. Daje to większe szanse na wyzdrowienie, a jednocześnie zmniejsza ryzyko, że Pacjent będzie borykał się z dodatkowymi problemami zdrowotnymi.

Zespół stresu pourazowego u dzieci

PTSD u dzieci może mieć podobne przyczyny, jak w przypadku dorosłych, czyli narażone nań dzieci, to ofiary wypadków, świadkowie wypadków, dzieci, które utraciły któregoś z rodziców, ciężka choroba rodzica.

Diagnoza zespołu stresu pourazowego u dzieci może być nieco utrudniona ze względu na większe prawdopodobieństwo ukrywania objawów oraz symptomów ze względu na poczucie winy lub wstyd. Warto wspomnieć, że PTSD pojawia się u dzieci zaniedbywanych przez rodziców, wykorzystywanych seksualnie, będących ofiarami przemocy. Tutaj ogromną rolę odgrywa wiedza i świadomość nauczycieli i pedagogów w placówkach oświatowych (przedszkole, szkoła), którzy w takim przypadku powinni zwrócić uwagę na niepokojące zachowanie się dziecka. Ignorowane symptomy mogą przejść w formę przewlekłą i spowodować wystąpienie innych chorób i stanów pochodnych tj.: depresja, nerwica, stany lękowe, skłonność do uzależnień, zachowania autodestrukcyjne i/lub agresywne itp.

PTSD u dzieci rozpoznajemy poprzez:

  • nadmierną reakcję na bodziec,
  • wracanie do traumatycznego przeżycia, ponowne i częste przeżywanie tragedii, koszmarów sennych,
  • unikanie sytuacji oraz osób, miejsc i obiektów, które przypominają dziecku o tragedii,
  • napady złości i agresji,
  • bezsenność/problemy ze snem,
  • niską samoocenę i niewiarę we własne możliwości.

Zarówno u dzieci jak i u dorosłych, bardzo ważną kwestią jest zgłoszenie się do specjalisty oraz podjęcie odpowiedniego leczenia.

Leczenie PTSD

Jednym ze sposobów leczenia zespołu stresu pourazowego zarówno u dzieci jak i dorosłych, jest psychoterapia. Zwrócenie uwagi na obecnie przeżywane problemy oraz powiązanie ich z historią życia Pacjenta, jego wyuczonymi schematami oraz systemem przekonań, pozwala terapeucie na zrozumienie sposobu widzenia świata przez Pacjenta i sięgnięcie głębiej do źródła problemu. Dzięki takiemu stosunkowo szybko udaje się zauważyć oraz zmniejszyć występowanie objawów.

W przypadku młodszych Pacjentów terapia powinna zdecydowanie dotyczyć również najbliższych członków rodziny dziecka dotkniętego zespołem stresu pourazowego. Traumatyczne zdarzenie dla dziecka może być całkowicie niezrozumiałe, czego rodzice lub opiekunowie bywają nieświadomi.

Należy zwrócić uwagę, że przeżywanych emocji nie należy tłumić, ale konieczna jest pomoc w zrozumieniu ich, dogłębnym przeżyciu i możliwym skróceniu trwania ich występowania. Szczególnie w przypadku Pacjentów młodszych, ale nie tylko, istotną kwestią jest stworzenie warunków sprzyjających mówieniu o przeżywanych emocjach. Nie powinno się natomiast naciskać i zmuszać Pacjenta do zwierzeń. To może jedynie pogłębić trwającą traumę i dodatkowo utrudnić proces wracania do zdrowia. Najbliżsi Pacjenta z PTSD powinni zdawać sobie sprawę z delikatności problemu, konieczności zrozumienia jego fizjologii, dlatego warto rozważyć zaangażowanie członków rodziny w terapię i leczenie. To z pewnością pozwoli stworzyć wokół Pacjenta środowisko sprzyjające powrotowi do zdrowia.

Niektórym może wydawać się to niedorzeczne lub absurdalne, ale w terapii dla osób borykających się z nadmiernym narażeniem na stres często zaleca się stosowanie technik relaksacyjnych, jak na przykład ćwiczenia oddechowe, wyciszające, czy medytację. Są to narzędzia, które potrafią wspomóc proces wracania do zdrowia, ale także radzić sobie w sytuacjach trudnych w przyszłości. Naukowcy prowadzą coraz więcej badań dotyczących technik relaksacyjnych, a rezultaty są bardzo pozytywne, dlatego warto otworzyć się na dodatkowe aktywności, które będą pomocne terapeucie, ale przede wszystkim Pacjentowi w radzeniu sobie z PTSD i jego skutkami.

Farmakoterapia stosowana w leczeniu zespołu stresu pourazowego

W terapii zespołu stresu pourazowego pomocne mogą okazać się leki z grupy SSRI (antydepresanty), czyli selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny, stosowane także w leczeniu skutków depresji, lęków oraz nadmiernego narażenia na stres. Odpowiednia farmakoterapia potrafi wspomóc całkowite wyleczenie Pacjenta z PTSD i przywrócenie go do normalnego stanu rzeczy. Jeśli natomiast mamy do czynienia z przypadkiem ekstremalnej traumy, objawy PTSD mogą utrzymywać się u Pacjenta nawet przez wiele lat. Wtedy terapia lekowa przy jednoczesnym korzystaniu z psychoterapii, może mieć bardzo istotne znaczenie i pozwolić Pacjentowi wrócić do życia zawodowego oraz społecznego.

Niezależnie od podjętych działań terapeutycznych, należy brać pod uwagę, że jedną z najistotniejszych kwestii dotyczących pomocy osobom dotkniętym zespołem stresu pourazowego jest stworzenie optymalnych warunków środowiskowych, czyli jednym słowem opieki. Zaangażowanie najbliższych w proces powrotu chorego do zdrowia jest niezmiernie ważne, nie mniej istotne niż leczenie farmakologiczne i psychoterapeutyczne.

Autor: Magdalena Kawecka, studentka psychologii medycznej
Weryfikacja merytoryczna: Mgr Sylwia Rozbicka — psycholog, psychoterpeuta

Źródła:

Mindhealth logo