Dyslalia

Dyslalia to zespół zaburzeń mowy przyczyniający się do nieprawidłowej realizacji składowych wyrazów (fonemów). Wady wymowy diagnozowane są już we wczesnym dzieciństwie. Brak odpowiedniej terapii może przyczynić się utrwalenia wady i zmagania się z problemem w przyszłości. Sprawdź, czym jest dyslalia i z jakimi wiąże się objawami, a także jak wygląda pomoc logopedyczna dla Pacjentów nią dotkniętych.

Dziewczynka z dyslalią w gabinecie logopedycznym

Co to jest dyslalia?

Terminem dyslalii określa się wady wymowy, które grupowane są pod względem objawów nieprawidłowo realizowanych głosek.

W terminologii polskiej dyslalia zwana jest specyficznym zaburzeniem artykulacji. W kolejnych, międzynarodowych edycjach klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych ICD oraz zaburzeń Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, dokonywano zmian w nazewnictwie poszczególnych zaburzeń rozwoju, w tym również tej dotyczącej wad wymowy.

W ten sposób nazwami stosowanymi w specjalistycznej literaturze są:

  • zaburzenia fonologiczne (kod 315.39); DSM IV/TR
  • zaburzenia tworzenia dźwięków mowy (kod 315.33); DSM 5
  • specyficzne zaburzenia artykulacji (kod F80.0); ICD-10
  • rozwojowe zaburzenie brzmienia mowy (kod 6A01.0) obejmujące zaburzenia artykulacji; ICD-11

Dyslalii, jako zwykłej wady wymowy, nie wiąże się z zaburzeniami neurologicznymi, wadliwymi mechanizmami mowy, zaburzeniami w sferze czuciowej czy upośledzeniem umysłowym.

Specyficzne zaburzenia mowy i języka charakteryzują się brakiem realizacji prawidłowych wzorców umiejętności językowych – już od wczesnych stadiów rozwoju.

Dyslalia u dzieci może pociągać za sobą inne trudności:

  • trudności w nauce czytania i pisania (dysleksja);
  • trudności ortograficzne;
  • trudności w kontaktach rówieśniczych.

Dyslalia - rodzaje

Odmiany wadliwego wymawiania poszczególnych dźwięków (dyslalii) wyodrębnia się, stosując różne kryteria: ilościowe, jakościowe, stopnia nasilenia objawów, etiologiczne i dodatkowe (rozszerzone o interpretację autorów doniesień źródłowych, dodatkowo dzielące kryterium objawowe). 

Typy trudności w wymowie zaliczane do dyslalii

Dyslalia jest odstępstwem od prawidłowości występującej w procesie komunikowania się, czyli nadawania mowy. Cechuje się różnorodnym przebiegiem – od prostej wady kwalifikowanej do lekkiej korekty, do znacznych trudności w wymowie poszczególnych głosek. Wyróżniamy:

I. Sygmatyzm – seplenienie, szeplenienie, siepienienie (gr. Sigmatismus):

  • cechuje się nieprawidłowym sposobem wymawiania niektórych głosek;
  • nieprawidłowa artykulacja spółgłosek dentalizowanych tj.: s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź;
  • seplenienie dotyczy wady głosek: s, z, c, dz;
  • szeplenienie dotyczy głosek: s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź;
  • siepienienie dotyczy głosek: ś, ź, ć, dź; s, z, c, dz; sz, ż, cz, dż;

II. Kappacyzm, kekanie (gr. Kappacismus):

  • ogólnie, kappacyzm dotyczy wady w obrębie głoski „k”;
  • wada wymowy cechuje się nieprawidłowym wymawianiem głosek tylnojęzykowych;
  • w realizacji głoski następuje zamiana głoski „k” na „t” oraz „g” na „d”;

III. Lambdacyzm, lelanie (gr. Lambdacismus):

  • wada dotyczy nieprawidłowej realizacji głoski „l”;
  • w tej grupie wad wymowy wyróżnia się dodatkowo lambdacyzm właściwy, paralambdacyzm i mogilambdacyzm;
  • lambdacyzm właściwy, w tym m.in. „l” międzyzębowe;
  • paralambdacyzm – zamiana głoski „l” na inną głoskę wypowiadaną prawidłowo np. „j”;
  • mogilambdacyzm – brak głoski „l: w systemie fonetycznym np. „las” wypowiadane jako „as’;

IV. Rotacyzm, reranie (gr. Rhotacismus):

  • w typologii wady występują trudności w realizacji głoski „r” poprzez deformację, zastępowanie lub nieprawidłowe wymawianie;
  • deformacja słyszalna jest jako inne dźwięki, niewystępujące w systemie fonetycznym danego języka;
  • zastępowanie głoski „r” głoską „l” lub „j”;
  • nieprawidłowe wymawianie głoski t.zw. wargowo, policzkowo, tylnojęzykowo, gardłowo tzw. francuskie „r”.

V. Gammacyzm, geganie (gr. Gammacismus):

  • wada głoski „g”.

Kryterium ilościowe dyslalii

Rodzaj występującego zaburzenia mowy determinowany jest liczbą nieprawidłowo realizowanych głosek. W ten sposób wyróżniana jest:

  • dyslalia jednoraka – wadliwa realizacja jednej głoski;
  • dyslalia wieloraka – wadliwa realizacja dwóch lub więcej głosek;
  • dyslalia całkowita;
  • dyslalia izolowana;
  • dyslalia częściowa;
  • dyslalia uogólniona.

Pod względem liczby nieprawidłowo realizowanych cech dystynktywnych głoski, wyróżniana jest:

dyslalia prosta

dyslalia złożona 

W kryterium ilościowym wad wymowy wyróżnia się również liczbę zaburzonych sfer artykulacyjnych:

  • dyslalia monomorficzna (wadliwa wymowa w obrębie jednej strefy artykulacyjnej);
  • dyslalia polimorficzna (wadliwa wymowa w obrębie kilku stref artykulacyjnych).

Kryterium jakościowe dyslalii

Wyodrębnione kryteria jakościowe wad wymowy, kategoryzują rodzaj dyslalii pod względem:

I. Nieprawidłowo realizowanej głoski:

  • mogilalia;
  • paralalia;
  • dyslalia właściwa.

II. Objawu lub nazwy zaburzonej w wyniku wady głoski lub szeregu głosek:

  • seplenienie (sygmatyzm);
  • kappacyzm;
  • lambdacyzm;
  • reranie;
  • gammacyzm; 
  • betacyzm;
  • nosowanie (mowa nosowa, rynolalia, rynizm).

Kryterium związane z nasileniem objawów dyslalii

Pod względem stopnia nasilenia objawów wad wymowy, dyslalia dzielona jest na:

  1. Dyslalię uporczywą (trwałą);
  2. Dyslalię nieuporczywą (nietrwałą);
  3. Dyslalię stałą;
  4. Dyslalię konsekwentną;
  5. Dyslalię niekonsekwentną.

Kryteria związane z niewłaściwą budową lub funkcjonowaniem obwodowych narządów mowy

Kryterium obejmuje:

  • dyslalię obwodową, mechaniczną, peryferyjną;
  • dyslalię centralną:

- ośrodkową;

- motoryczną;

- sensoryczną;

  • środowiskową;
  • asocjacyjną;
  • audiogenną;
  • sprzężoną.

Przyczyny dyslalii

Istnieje kilka przyczyn powstawania dyslalii. Wśród nich wyróżnia się m.in.:

  • wady wymowy związane z ankyloglosją;
  • skrócone wędzidełko języka;
  • nieprawidłowy przyczep, anomalia języka (w tym częściowe lub całkowite przytwierdzenie języka do dna jamy ustnej;
  • niska sprawność narządu artykulacyjnego;
  • wada zgryzu;
  • wady uzębienia (w tym diastemy);
  • nieprawidłowa budowa narządu słuchu, niedosłuch;
  • przerost migdałków podniebiennych;
  • uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego;
  • niepoprawne wzorce najbliższego otoczenia (rodzic-dziecko, używanie zdrobnień, zmiękczeń, zbyt szybkie tempo mowy, wada wymowy u osób najbliższych).

Kiedy należy podejrzewać dyslalię u dziecka?

Według norm wiekowych rozwoju mowy określa się, że:

  • 3-latek powinien wymawiać wszystkie samogłoski i spółgłoski: 

a, ą, b, b’, ć, d, dź, e, ę, f, f’, g, g’, h, h’, i, j, k, k’, l, l’, ł, m, m’, n, ń, o, p, p’, ś, t, u, w, w’, y, ź;

  • 4-latek powinien wymawiać głoski: 

c, dz, s, z;

  • 5-latek powinien wymawiać głoski: 

cz, dż, r, sz, ż;

  • 6-latek może jeszcze upraszczać grupy spółgłoskowe;
  • 7-latek ma opanowaną technikę mówienia oraz utrwaloną poprawną wymowę głosek.

Należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie i nie każda, potencjalna wada mowy musi świadczyć o dyslalii lub innym poważnym problemie. Każde podejrzenie warto jednak skonsultować z logopedą.

Pomoc logopedyczna w przypadku dyslalii

Leczenie dyslalii polega w pierwszej kolejności na wyeliminowaniu fizycznej przyczyny trudności w wymowie (jeżeli występują). Kolejnym krokiem powinna być terapia u logopedy, w trakcie której specjalista dobiera odpowiednie ćwiczenia i przeprowadza je z Pacjentem.

Rodzaj ćwiczeń korekcyjnych na dyslalię zależy od jej rodzaju, a także stopnia nasilenia problemu. W każdym wypadku najważniejsza jest regularność, dlatego specjalista często zaleca kontynuowanie ćwiczeń w domu.

Źródła:

Mindhealth logo