Dyskalkulia

Dyskalkulia to specyficzne zaburzenie umiejętności arytmetycznych, które dotyka 3-10% populacji i utrudnia dzieciom naukę matematyki. Objawia się problemami z podstawowymi działaniami jak dodawanie, odejmowanie, mnożenie czy dzielenie. Przyczyną są wrodzone nieprawidłowości w rozwoju obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie liczb. Zaburzenie występuje u dzieci o przeciętnej inteligencji i nie wynika ze złego nauczania.

Istnieje siedem rodzajów dyskalkulii – od operacyjnej po ideognostyczną. Diagnoza jest możliwa po 14. roku życia. Z odpowiednią terapią i wsparciem dzieci mogą znacznie poprawić swoje umiejętności matematyczne. Dowiedz się, jak rozpoznać objawy i skutecznie pomagać dziecku z dyskalkulią.

Najważniejsze informacje

• Dyskalkulia to specyficzne zaburzenie arytmetyczne dotykające 3-10% populacji, utrudniające podstawowe operacje matematyczne mimo normalnej inteligencji.
• Trafna diagnoza dyskalkulii możliwa jest dopiero po 14. roku życia, wcześniej obserwuje się jedynie symptomy wskazujące na potencjalne zaburzenie.
• Zdawalność matury z matematyki u dyskalkulików wynosi 50-60%, a uczniowie nie są zwalniani z egzaminów mimo posiadania zaświadczenia.
• Dyskalkulia nie znika z wiekiem i wymaga długotrwałej, systematycznej terapii prowadzonej przez zespół specjalistów oraz rodziców.

Czym jest dyskalkulia?

Termin dyskalkulia jest stosunkowo nowy. Pochodzi z języka łacińskiego: połączenie przedrostka dys i słowa calculare w dosłownym tłumaczeniu oznacza złe liczenie, problemy z liczeniem. Wcześniej w polskiej literaturze stosowano głównie określenie „specyficzne trudności w uczeniu się matematyki”. Rozbudowana nazwa od razu wyjaśnia, czego dotyczy zaburzenie. Dyskalkulia została uwzględniona w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 w pozycji F81.2 jako specyficzne zaburzenia umiejętności arytmetycznych. Klasyfikacja tłumaczy, co to jest dyskalkulia jako rodzaj upośledzenia umiejętności arytmetycznych. Źródłem przypadłości nie jest ani wyłącznie ogólne upośledzenie umysłowe, ani nieadekwatny proces nauczania. Dyskalkulia obejmuje podstawowe umiejętności rachunkowe, takie jak:

• dodawanie;
• odejmowanie;
• mnożenie;
• dzielenie.

Dzieci z dyskalkulią mają problem również z bardziej skomplikowanymi formami umiejętności, takimi jak: algebra, trygonometria, geometria, rachunek różniczkowy lub całkowy.W zakres specyficznych umiejętności arytmetycznych wchodzą również:

• Rozwojowa akalkulia — umiejętność posługiwania się liczbami wynikająca ze szkodliwych czynników na etapie rozwoju dziecka;
• Rozwojowy zespół Gerstmanna — syndrom neurologiczny, którego jednym objawów jest utrata zdolności do tworzenia liczb.

Dziecko z dyskalkulią wykazuje znacznie niższe zdolności arytmetyczne, niż się tego od niego oczekuje ze względu na wiek i poziom inteligencji. Przy czym należy pamiętać, że jeśli dziecko nie radzi sobie z matematyką ze względu na niewłaściwy sposób nauczania, wówczas nie mówimy o dyskalkulii. Chorobę wyklucza się również wtedy, gdy trudności w liczeniu i operowaniu liczbami wynikają z wad narządów zmysłów, np. wzroku.

Rodzaje dyskalkulii

Dyskalkulia rozwojowa dzieli się kilka rodzajów. Są to:

• dyskalkulia operacyjna — to jedna z najcięższych do zdiagnozowania typów dyskalkulii. Dziecko nie potrafi wykonywać operacji matematycznych w sposób bezpośredni. Gdy nauczyciel wydaje polecenie wykonania mnożenia, zamiast tego np. dodaje liczby. Myli cztery podstawowe działania matematyczne: dodawanie, odejmowanie, mnożenie, dzielenie. W przypadku bardziej skomplikowanych czynności wybiera nieadekwatne, lecz łatwiejsze działania. Dziecko, zamiast wykonywać obliczenia w głowie, próbuje je rozpisać lub liczy z użyciem palców. Tę dyskalkulię można również znaleźć pod nazwą dyskalkulia czynnościowa;
• dyskalkulia graficzna — jak sama nazwa wskazuje, dyskalkulia graficzna ma związek ze zdolnościami rysunkowymi. Pacjent nie potrafi zapisywać symboli matematycznych, nie jest w stanie ze słuchu zapisać ogólnie znanych cyfr, jak 0123. Kiedy słyszy liczbę 120, może ją rozdzielić słuchowo na 100 i 20 lub też pominąć zera. Ten typ często występuje z takimi zaburzeniami jak dysleksja i dysgrafia;
• dyskalkulia werbalna — w przeciwieństwie do poprzedniego rodzaju dyskalkulii ta dotyka umiejętności wypowiadania się. Pacjent nie potrafi słownie wyrazić zależności matematycznych. Dlatego też bywa nazywana dyskalkulią słowną. Dziecko w tym przypadku nie potrafi np. mówić o ilości przedmiotów, czy też nazywać cyfr, symboli i działań matematycznych;
• dyskalkulia wykonawcza (praktognostyczna) — polega na braku umiejętności manipulowania przedmiotami faktycznymi lub narysowanymi. Pacjent nie potrafi np. stwierdzić, który z dwóch przedmiotów jest dłuższy;
• dyskalkulia leksykalna — dziecko nie potrafi czytać symboli matematycznych, takich jak liczby, znaki czy pełne operacje matematyczne;
• dyskalkulia pojęciowo-poznawcza — wiąże się z zaburzeniami myślenia abstrakcyjnego, a także problemami z nazywaniem pojęć i relacji matematycznych: osoba z tym typem dyskalkulii może nie dostrzegać zależności takich jak dzielenie czy mnożenie;
• dyskalkulia ideognostyczna — w przypadku tego rodzaju dyskalkulii Pacjent ma w szczególności problem z wykonywaniem obliczeń w pamięci. Nie potrafi przeprowadzić w myślach choćby na pozór prostego dodawania.

Dyskalkulia: objawy

Rodzice podejrzewają swoje dzieci o dyskalkulię, bo te osiągają niezadowalające efekty w nauce matematyki czy innych przedmiotów ścisłych. Dyskalkulia objawia się w wielu obszarach działalności, także podczas czytania, czy rozumienia pojęć. U niektórych Pacjentów obserwuje się również lęk przed matematyką. Literatura wyróżnia następujące objawy dyskalkulii:

• nieumiejętność rozumienia charakteru liczb;
• zaburzenie zdolności wykonywania działań: zarówno na piśmie, jak i obliczeń pamięciowych;
• rozumowanie matematyczne na niskim poziomie;
• liczenie na palcach, nawet w przypadku prostych operacji;
• trudności z zapisywaniem i czytaniem cyfr, liczb i innych symboli matematycznych;
• trudności z odejmowaniem i dodawaniem w przypadku operacji przekraczających próg dziesiątkowy;
• problem z liczeniem ilości przedmiotów;
• nieumiejętność posługiwania się pojęciem czasu;
• problem ze zrozumieniem i używaniem jednostek miar;
• brak umiejętności opanowania zasad wykonywania działań matematycznych;
• trudności w posługiwaniu się pieniędzmi;
• zaburzenia orientacji przestrzennej.

Klasyfikacja DSM-IV dopuszcza rozpoznanie zaburzeń matematycznych, jeśli zdolności Pacjenta są znacznie poniżej możliwości jego rówieśników w podobnym wieku i o zbliżonym poziomie inteligencji, gdy trudności z matematyką wpływają na efekty nauki szkolnej. Dyskalkulia może współwystępować z trudnościami odróżniania strony prawej i lewej. Ponadto dzieci z przypadłością często nie odnajdują się w zabawach, które polegają na wyliczankach. Pacjent z dyskalkulią nie jest w stanie pojmować świata przez pryzmat liczb. Mali Pacjenci w końcu zaczynają odczuwać lęk związany z matematyką, ponieważ wiedzą, że nie poradzą sobie z zadaniem.

Przyczyny dyskalkulii: skąd bierze się to zaburzenie?

Dyskalkulia obejmuje od 3% do 10% populacji, jednak osób zaburzonych może być znacznie więcej, ponieważ czasem trudno jest ją zdiagnozować. Dyskalkulia to zaburzenie, które może być spowodowane przez czynniki genetyczne czy też wrodzone nieprawidłowości w części mózgu, przez co dziecko nie dojrzewa w zakresie zdolności matematycznych proporcjonalnie do wieku. Dyskalkulia może być też efektem zaburzonego rozwoju orientacji przestrzennej. Ważną funkcję w rozwoju umiejętności matematycznych odgrywa rozwój przestrzennych reprezentacji wartości liczbowych. Rozwój ten ma miejsce w dzieciństwie, wówczas maluch nabywa kompetencje matematyczne. Oprócz problemów z matematyką Pacjent nie wykazuje zaburzeń ogólnych funkcji rozwojowych.

Badania neuroobrazowe ukazują, że Pacjenci z dyskalkulią w porównaniu ze zdrową grupą osób mają m.in. nietypową głębokość IPS, mniejszą ilość substancji szarej w tym obszarze, czy anatomiczne deficyty w obszarach wzrokowych wyższego rzędu. Połączenia funkcjonalne między obszarami kory ciemieniowej, które odpowiedzialne są za przetwarzanie liczb, są u dyskalkulików nieprawidłowo skoordynowane. Badania aktywacji mózgu podczas wykonywania obliczeń matematycznych dowiodły, że u osób z dyskalkulią, jak i bez niej aktywują się te same obszary, lecz u dyskalkulików aktywacja jest słabsza.

Dyskalkulia a inteligencja

Występowanie dyskalkulii można stwierdzić w przypadku dzieci o przynajmniej przeciętnym poziomie intelektualnym. U dziecka z dyskalkulią nie występują jednocześnie zaburzenia ogólnych funkcji umysłowych. Dyskalkulii nie stwierdza się także, gdy trudności matematyczne wynikają z nieadekwatnego poziomu nauczania dziecka. 

Dyskalkulia u dorosłych

Dyskalkulia przede wszystkim jest dostrzegalna u dzieci, bo przekłada się na ich wyniki w nauce. Dyskalkulia u dorosłych jest konsekwencją niewłaściwego leczenia schorzenia w okresie dziecięcym. Niestety dyskalkulia w dorosłym życiu znacząco utrudnia funkcjonowanie w codziennym świecie pełnym liczb. W zależności od konkretnego przypadku dorosłemu trudno jest dokonywać płatności czy odczytywać znaki drogowe.

Diagnoza dyskalkulii

Potencjał do rozwoju dyskalkulii u dziecka zwykle jest dostrzegalny już w wieku zaledwie kilku lat. Jednak aby uzyskać pewność co do wystąpienia schorzenia, potrzebny jest wiek późniejszy. Trafna diagnoza dyskalkulii jest możliwa po ukończeniu przez ucznia 14 roku życia. Niestety zdiagnozowanie dyskalkulii nie jest proste, a znacznie trudniejsze niż stwierdzenie dysleksji. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dzieci po prostu nie lubi matematyki. Ich trudności z tym przedmiotem mogą wynikać np. ze strachu, zaległości czy braku motywacji.

Pojawienie się dyskalkulii zwiastują już pierwsze symptomy w wieku przedszkolnym, np. opóźnienie rozwoju niektórych funkcji poznawczych i ruchowych. W szkole dzieci mogą mieć trudności z odróżnianiem prawej strony od lewej, nie potrafią rysować figur geometrycznych. Zarówno rodzice, jak i nauczyciele powinni obserwować dziecko pod kątem symptomów dyskalkulii. Niepokoić powinien przypadek, w którym dziecko znacząco odbiega swoimi zdolnościami matematycznymi od rówieśników. Dyskalkulia u nastolatków zwykle wpływa na osiągnięcia w szkole.

Aby stwierdzić dyskalkulię, z dzieckiem należy się udać na badanie psychologicznego połączone z diagnozą. W trakcie badania specjalista sprawdza: zdolności intelektualne dziecka, poziom jego funkcji poznawczych, umiejętności matematyczne i funkcje percepcyjne. Z kolei pedagog przeprowadza badanie umiejętności arytmetycznych, wykorzystuje przy tym testy. Dopiero po wieloetapowym badaniu sporządzana jest opinia w sprawie wystąpienia dyskalkulii.

Rozpoznanie dyskalkulii a liceum i matura

Uczniowie z dyskalkulią uzyskują zwykle niewiele gorsze wyniki z egzaminów. Jednak jeśli uczeń został w miarę wcześnie zdiagnozowany pod kątem dyskalkulii i wdrożono odpowiednie leczenie, ma szansę uzyskać całkiem dobre wyniki zarówno w nauce, jak i na egzaminie maturalnym. Wiąże się to jednak z dużym nakładem pracy potrzebnym, aby przezwyciężyć problemy matematyczne. Warto pamiętać, że osoby, które mają zaświadczenie o dyskalkulii, nie są zwalniane z egzaminów ani z matury. Zdawalność egzaminu maturalnego z matematyki u dyskalkulików kształtuje się na poziomie 50-60%.

Dyskalkulia a tabliczka mnożenia

Pacjenci z dyskalkulią mogą mieć trudności z zapamiętywaniem tabliczki mnożenia. Jednak sam fakt, że dziecko nie potrafi się jej nauczyć, nie świadczy o tym, że jest dyskalkulikiem.

To może być również efekt złego nauczania, braku motywacji czy pochodna mieszanych zaburzeń dysleksji i dyskalkulii. Praktycznie każdy rodzaj dyskalkulii ma w różnym stopniu wpływ na naukę tabliczki mnożenia. Jednak to nie znaczy, że dziecko z dyskalkulią nie ma szansy się jej nauczyć. Specjaliści znają metody nauczania tabliczki mnożenia dzieci z dyskalkulią.

Jakiej opieki wymaga uczeń z objawami dyskalkulii?

Uczniowie z dyskalkulią wymagają szczególnego podejścia. Pracę z dyskalkulikiem należy zacząć od takich podstaw jak wyraźna i dostatecznie głośna mowa. Wyjaśniając działania matematyczne, należy upewniać się, czy uczeń je rozumie. Nauczyciel powinien zachęcać dziecko do dzielenia się swoją niepewnością co do niezrozumienia pewnych zagadnień. Nauczyciel musi również stworzyć dziecku przestrzeń do pomyłek. Nie należy za nie karać, ponieważ kolejnym razem dziecko może w ogóle nie podjąć się rozwiązania zadania. W nauczaniu należy uwzględnić poziom inteligencji dziecka. Warto także powtarzać materiał tak, by dostatecznie się utrwalił w zrozumieniu dziecka, zanim grupa przejdzie z materiałem do następnego etapu. Zalecenia III Ogólnopolskiego Kongresu Pedagogów i Psychologów Szkolnych przybliżają, w jaki sposób można dostosować wymagania dla ucznia ze stwierdzoną dyskalkulią. Zgodnie z zaleceniami, należy:

• zlecać uczniom zadania proste i typowe;
• nagradzać za naprawę błędów;
• zachować cierpliwość, gdy dziecko wymaga powtarzania materiału;
• dać dostęp do pomocnych narzędzi w trakcie wykonywania zadań, np. kalkulatora;
• oceniać także sposób rozumienia, a nie jedynie techniczne liczenie;
• nie wymagać od dziecka nauki na pamięć wzorów, lecz dać dostęp do tablic;
• nie oceniać ucznia na podstawie trudnych zadań.

Jak pomóc dziecku z dyskalkulią?

Od 3% do 7% dzieci wykazuje trudności w nauce matematyki. Liczba osób z dyskalkulią jest zbliżona u obu płci. Jest to więc problem, który wymaga zauważenia i specjalistycznego podejścia. Terapią dyskalkulii zajmują się głównie terapeuci, pedagodzy i nauczyciele matematyki. Redukcja objawów dyskalkulii następuje po dobraniu odpowiednich metod nauczania.

Aby pomóc dziecku z dyskalkulią, należy je skierować do poradni, gdzie specjaliści przeanalizują jego trudności. Konieczny jest także udział w zajęciach wyrównawczych z matematyki. Dziecko powinno wykonywać ćwiczenia również w domu i niekoniecznie w zakresie, który akurat jest omawiany na zajęciach. Materiał należy aktualizować, lecz również powtarzać podstawy niezbędne do wykonywania złożonych operacji. W trakcie ćwiczeń terapeutycznych zalecane jest wykonywanie zarówno zadań polisensorycznych, czyli wielozmysłowych, jak i wymagających koncentracji jednokierunkowej.

W kontakcie z dzieckiem z dyskalkulią bardzo ważne są emocje. Dzieci z zaburzeniem często wykazują niechęć do matematyki, z góry zakładają, że nie dadzą rady wykonać działania. Zadaniem terapeuty jest zachęcenie dziecka do podjęcia próby. Jeśli jednak zakończy się ona niepowodzeniem, należy dziecko wspierać, ponieważ odczuwa wówczas silną frustrację. Konieczne jest więc wypracowanie w Pacjencie dojrzałości emocjonalnej, która pomoże w walce z lękiem wobec matematyki. Należy pracować także nad dojrzałością intelektualną, czyli prawidłowym rozumowaniem operacyjnym, jakie jest niezbędne w uczeniu się tego przedmiotu. 

Dyskalkulia — ćwiczenia

Na umiejętność rozwiązywania zadań matematycznych składa się wiele czynników, jest to wynikowa edukacji, treningów, doświadczeń. Jednak bez biologicznych możliwości operowania liczbami wszystkie te czynniki mogą być niewystarczające. W trakcie nauki matematyki dziecko najpierw odbiera informacje, następnie je przetwarza i przechowuje, kolejno następuje sprężenie zwrotne. Jeśli proces przyswajania systemu symboli zostanie zablokowany, może dojść do zaburzenia m.in. funkcji matematycznych. Te zdolności, które dzieci zdążyły przyswoić, należy wykorzystać do zastąpienia zdolności zaburzonych. Dzięki temu dziecko z czasem będzie mogło dokonywać coraz bardziej skomplikowanych obliczeń. Niezbędne w walce dyskalkulią jest wykonywanie ćwiczeń. Aby przyniosły efekty, koniecznie należy pracować z dzieckiem systematycznie i konsekwentnie. Zalecane są: wykonywanie ćwiczeń pobudzających orientację przestrzenną, układanie puzzli, powtarzanie ciągu cyfr, dyktanda graficzne, labirynty, wyszukiwanie ukrytych liczb.

Dyskalkulia niestety nie znika z wiekiem. Dziecko potrzebuje długiej i cierpliwej pracy, jeśli ma nadążać za innymi dziećmi w zakresie umiejętności matematycznych. Konieczne jest wdrożenie wspólnych działań zarówno nauczycieli, psychoterapeuty, pedagogów, jak i rodziców. 

Dyskalkulia – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Źródła:

• E. Ziarek, Poradnia Dyskalkulia – nowe wyzwanie dla poradni i nauczycieli, „Biuletyn Sekcji Psychologii Rozwojowej Polskiego Towarzystwa Psychologicznego” 2009, nr 7, s. 49-54;
• A. Banaszek, M. Kielak, D. Piątkowska, Dyskalkulia rozwojowa. Informacje dla rodziców i nauczycieli (http://ppp.wolomin.pl/wp-content/uploads/2019/07/Dyskalkulia-materia%C5%82y-informacyjne-dla-rodzic%C3%B3w-Agnieszka-Banaszek.pdf – dostęp 18.10.2022);
• U. Oszwa, A. Kornat-Wojnarska, Poszukiwania badawcze andragogów. Postawy nauczycieli przedmiotów ścisłych i humanistycznych wobec dyskalkulii rozwojowej, „Edukacja Dorosłych” 2014, nr 2, s. 161-174;
• M. Ratz – Hernik, Dyskalkulia — podstawowe problemy (http://zpppblonie.pl/wp-content/uploads/2011/03/dyskalkulia_podstawowe_problemy.pdf – dostęp 18.10.2022);
• K. Kołodziej, Czy dyskalkulia jest trafną diagnozą w kontekście egzaminu gimnazjalnego z matematyki?, W: Zastosowania Diagnozy Edukacyjnej, B. Niemierko, M. K. Szmigel (red.), s. 155-166;
• M. Gut, Ł. Goraczewski, J. Matulewski, Prokalkulia 6-9: Test oceny behawioralnych wskaźników umysłowych reprezentacji liczb i ryzyka dyskalkulii, Gdańsk 2016;
• Dyskalkulia — przykładowe ćwiczenia, które można wykonywać z dzieckiem w domu (http://sp3.pila.pl/pliki/zkk/przykladowe_cwiczenia.pdf – dostęp 18.10.2022);
• A. Dąbrowicz-Tlałka, Dyskalkulia – „szansa” czy problem przyszłorocznych maturzystów?, „Pismo Politechnika Gdańska” 2009, nr 8, s. 49-51;
• A. Jędrzejczyk, RPO do MEiN ws maturzystów z dyskalkulią (https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-do-mein-ws-maturzystow-z-dyskalkulia – dostęp 18.10.2022).

Data dodania: 10 lipca, 2025 | Ostatnia aktualizacja: 4 marca, 2026

Prezentowane informacje o charakterze medycznym powinny być traktowane jako ogólne wytyczne i nie zastępują one indywidualnej oceny lekarza w kwestii postępowania medycznego wobec każdego pacjenta. Lekarz, po dokładnym zbadaniu stanu pacjenta, ustala zakres i częstotliwość badań diagnostycznych oraz/lub procedur terapeutycznych, uwzględniając konkretne wskazania medyczne. Wszelkie decyzje medyczne są podejmowane w pełnym porozumieniu z pacjentem.

Autor artykułu

Redakcja MindHealth to specjaliści i pasjonaci zdrowia psychicznego, którzy dzielą się wiedzą na temat psychologii. Naszym celem jest wspieranie w dbaniu o zdrowie psychiczne i emocjonalną równowagę.

Zobacz wszystkie artykuły →