Dysonans poznawczy – czym jest?

Dysonans poznawczy (ang. cognitive dissonance) to stan, gdy elementy poznawcze dotyczące danego zjawiska są ze sobą niezgodne. Przykładowo będzie to świadomość, że coś jest niezdrowe, a jednocześnie ogromna potrzeba, aby tego spróbować. Dysonans dotyczy także niezgodności myśli i zachowania. Wywołuje on u pacjenta dyskomfort i napięcie.

Jeśli odczuwasz przewlekłe napięcie psychiczne, doświadczasz obniżenia nastroju, masz trudności w rozwiązaniu problemów lub przełamaniu lęków, żyjesz pod presją lub w dużym stresie albo potrzebujesz motywacji – skorzystaj z pomocy specjalistów pracujących w MindHealth. Jesteśmy po to, by pomagać!

UMÓW WIZYTĘ

Dysonans poznawczy – definicja

Zgodnie z definicją Słownika Języka Polskiego PWN dysonans to:

  • niezgodność brzmienia lub współbrzmienia co najmniej dwóch różnej wysokości dźwięków,
  • rażące zakłócenie harmonii,
  • rym niedokładny, w którym współdźwięczność nie obejmuje przedostatniej akcentowanej samogłoski wersu.

Do synonimów słowa dysonans zaliczane są: rozdźwięk, sprzeczność, dysharmonia, rozbieżność, antagonizm.

W psychologii pierwszy raz koncepcja dysonansu została użyta przez Leona Festingera w pracy naukowej z 1957 roku – „Teoria Dysonansu Poznawczego”. Zgodnie z koncepcją psychologa człowiek ma silną potrzebę spójności przekonań i zachowania. Kiedy pojawia się niezgodność między nimi można mówić o dysonansie, czyli wewnętrznym konflikcie. Teoria dysonansu poznawczego stała się częścią psychologii społecznej.

Mówiąc bardzo ogólnie, dysonans powstaje na skutek zachowania „myślę jedno, robię drugie”. Ludzie przeżywają dysonans poznawczy, kiedy robią coś, w co nie wierzą lub z czym się nie zgadzają. Na ogół szukają uzasadnienia, aby zredukować dysonans.

Pojęcie dysonansu funkcjonuje także w terminologii muzycznej, gdzie razem z konsonansem odnosi się do harmonii dźwięków, ich interwałów. Jednak nie będziemy poruszać dysonansu w kontekście historii muzyki europejskiej, a jedynie w ujęciu psychologicznym.

Przykłady dysonansu poznawczego

Skoro wiemy już, co wywołuje dysonans, łatwo przywołać przykłady:

  • nałogowi palacze mają świadomość szkodliwości palenia, ale palą nadal, znajdując usprawiedliwienie np. pod postacią „a co ja mam  innego z życia?”. Do rzucenia palenia często potrzebują dodatkowej motywacji niż sama wiedza o jego szkodliwości;
  • osoby lubiące słodycze wiedzą, że nie powinny ich jeść w nadmiarze, jednak ulegają swoim popędom i tłumaczą sobie „to ostatnią czekoladką na dzisiaj”;
  • kupując ubrania lub inne rzeczy w nadmiarze pojawiają się wyrzuty sumienia – czy było to niezbędne? Wtedy również pojawiają się myśli tłumaczące takie zakupy.

Są to najprostsze przykłady z życia – o dysonansie poznawczym mówimy w sytuacji, kiedy zachowanie nie zgadza się z przekonaniami, z wcześniejszymi decyzjami lub z planami (np. oszczędzanie vs. kupowanie). Dysonans poznawczy można nazwać swego rodzaju wyrzutami sumienia, jednak niewystarczającymi do zmiany. 

Dysonans poznawczy – czym jest?

Rodzaje dysonansu poznawczego

Dysonans poznawczy występuje tylko w sytuacji wolnego wyboru. Nie można o nim mówić, w sytuacji, kiedy ktoś został zmuszony do określonego zachowania, zrobił coś pod przymusem. Z kolei to, w jakich sytuacjach pojawia się dysonans, wskazuje na jego rodzaj:

  • przy optymistycznym nastawieniu (błędnym przekonaniu, że nie pojawi się żaden problem) dysonans pojawia się w momencie uświadomienia sobie, że może wydarzyć się coś złego, pojawić problem,
  • przy wierze w to, że wydarzenie będzie podobne do poprzedniego, będzie dobre, pojawiają się inne wrażenia – wtedy dochodzi do wewnętrznego konfliktu, czyli dysonansu,
  • przy rozdźwięku między przekonaniami a zachowaniem,
  • przy niespełnieniu oczekiwań,
  • wyobrażenia i rzeczywistość nie idą w parze,
  • przy kryzysie – wcześniejsze przykre doświadczenia mogą dawać wrażenie, że zaraz się powtórzą, jednak po ich przeminięciu dochodzi do przekonania, że nie wydarzy się nic podobnego.

Jak redukować dysonans poznawczy?

Jednym ze sposobów radzenia sobie z dysonansem poznawczym jest redukcja – należy dążyć do zmniejszenia mentalnej sprzeczności, która doprowadziła do dysonansu. W tym celu należy motywować się do działania przede wszystkim w zgodzie ze sobą. Należy przyjrzeć się własnemu postępowaniu oraz spójności między działaniem a przekonaniami. Ludzie często szukają wymówek lub zalet w sytuacji, która doprowadziła ich do dysonansu.

Istnieją cztery formy lub strategie psychologiczne redukowania dysonansu:

  • ignorowanie lub zaprzeczanie sprzecznościom,
  • zmiana zachowania lub przekonania, które powoduje dysonans,
  • wytłumaczenie zachowania przez określenie warunków lub szukanie alternatyw,
  • uzasadnienie zachowanie przez dodanie nowego zachowania lub przekonania.

Poszukiwanie wystarczającego uzasadnienia jest bardzo częste, podobnie jak dopasowywanie okoliczności do wytłumaczenia swoich działań. Weźmy za przykład wspomniane palenie – dana osoba wie, że palenie jest szkodliwe, ale palacz może dojść do wniosku, że jest to jego jedyna radość z życia, duża nagroda za coś, coś pożądanego, a więc tłumaczy sobie, że jak zacznie uprawiać sport, to zredukuje szkodliwy wpływ tytoniu lub będzie palił tylko w weekendy – jest to poszukiwanie alternatywnego rozwiązania celem uporania się z dysonansem. 

Do redukcji dysonansu dąży każdy, kto go doświadcza – ludzie chcą sprzeczne elementy połączyć w spójną całość. W zależności czego dysonans dotyczy może okazać się niezbędna pomoc psychologiczna. Zapraszamy do umówienia wizyty u naszych ekspertów!

Źródła

UMÓW WIZYTĘ

Szukasz dobrego psychologa? Sprawdź ofertę MindHealth:

Data dodania: 10 lipca, 2025 | Ostatnia aktualizacja:

Prezentowane informacje o charakterze medycznym powinny być traktowane jako ogólne wytyczne i nie zastępują one indywidualnej oceny lekarza w kwestii postępowania medycznego wobec każdego pacjenta. Lekarz, po dokładnym zbadaniu stanu pacjenta, ustala zakres i częstotliwość badań diagnostycznych oraz/lub procedur terapeutycznych, uwzględniając konkretne wskazania medyczne. Wszelkie decyzje medyczne są podejmowane w pełnym porozumieniu z pacjentem.